Een van de naakte molratten uit het experiment met een microfoon.
© Felix Petermann, MDC

Naakte molratten spreken verschillende dialecten

Naakte molratten, merkwaardige knaagdiertjes uit het oosten van Afrika, blijken verschillende dialecten te hebben. Elke kolonie molratten spreekt een eigen dialect en de dieren herkennen dat ook. Dat blijkt uit een studie van Duitse en Zuid-Afrikaanse onderzoekers. De naakte molratten leren het dialect van hun koningin en het bevordert de samenhang in de kolonie. Bioloog Dirk Draulans gaf in 'Nieuwe feiten' op Radio 1 uitleg over de studie. 

Een schoonheidswedstrijd zullen ze waarschijnlijk nooit winnen, maar naakte molratten zijn wel interessante dieren. Het zijn knaagdiertjes die 'eusociaal' zijn, zoals bijen en mieren leven ze in goed georganiseerde kolonies met een koningin, enkele mannetjes en veel werksters die door de koningin met hormonen onvruchtbaar worden gehouden. Ze kunnen uitzonderlijk goed tegen zuurstofgebrek, worden 30 jaar oud - wat veel is voor een diertje van zo'n 10 centimeter -, krijgen geen kanker, voelen geen pijn en verouderen niet. 

Dat zou te maken hebben met hun sterke, specifieke afweer en met het feit dat ze een uitstekend herstelmechanisme hebben voor hun DNA, zo zei Draulans. Het is dan ook niet verwonderlijk dat ze intensief bestudeerd worden en nu heeft men ontdekt dat ze verschillende dialecten spreken. 

Draulans noemt dat laatste een bizar verhaal want de dieren horen niet erg goed, ze zijn zelfs bijna doof. Dat heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat ze onder de grond in lange nauwe gangen leven waar de geluiden die ze maken, sterk weerkaatsen. Daardoor hebben ze hun gehoor zo goed als uitgeschakeld, wat een actief proces in de loop van hun evolutie is geweest. 

Dat neemt niet weg dat ze erg 'spraakzaam' zijn: ze tsjirpen, piepen, kwetteren en grommen zelfs tegen elkaar. Omdat ze in kolonies leven, gemiddeld van zo'n 100 dieren, hebben ze een 17-tal verschillende roepen en roepjes, zei Draulans. Men heeft nu vastgesteld met onderzoek van 7 verschillende kolonies in gevangenschap dat de meest algemene vocalisatie, een compact roepje, een getsjilp dat als begroeting dient, kolonie-specifiek is, elke kolonie heeft dus haar eigen dialect. 

Bij adoptiekindjes, als men kleine naakte molratjes van één kolonie in een andere plaatst, heeft men vastgesteld dat die erg snel de lokale taal aanleren. En blijkbaar baseren ze zich daarvoor op wat de koningin zegt.

De dialecten hebben ook een functie, zei Draulans. Men heeft lang gedacht dat ze altijd in hun netwerk van tunnels van 3 tot 5 kilometer lang onder de grond zaten, maar sinds kort weet men dat naakte molratten effectief hun kolonie kunnen verlaten. Soms probeert een werkster te ontsnappen om dan ergens anders zelf koningin te kunnen worden en soms worden er blijkbaar ook raids uitgevoerd op kolonies in de buurt. Daar gaan de molratten dan jonge werksters stelen die ze meenemen naar hun eigen kolonie om daar het vuile werk op te knappen.  

In die context is het nuttig dat je, als je onderweg iemand tegenkomt, onmiddellijk weet of dat iemand van je eigen kolonie is waar je je geen zorgen over moet maken, of een 'vreemdeling', een molrat uit een andere kolonie, zo zei Draulans. 

Een van de naakte molratten in een proefopstelling van het experiment.
© Felix Petermann, MDC

Meer dan 36.000 'tsjirpen'

Om de 'taal' van de naakte molratten te analyseren, nam een internationaal team in de loop van 2 jaar in totaal 36.190 'tsjirpjes' op van 166 individuen uit 7 kolonies van molratten in laboratoria in Berlijn en Pretoria. De onderzoekers concentreerden zich daarbij vooral op de geluidjes die de naakte molratten gebruiken om elkaar te begroeten. 

Het team bestond uit medewerkers van het Max-Delbrück-Centrum für Molekulare Medizin in der Helmholtz-Gemeinschaft (MDC) en van de University of Pretoria en stond onder leiding van professor Gary Lewin van het MDC. 

De onderzoekers gebruikten een algoritme om de akoestische eigenschappen van de individuele vocalisaties te analyseren. "Dat stelde ons in staat om 8 verschillende factoren in het geluids-spectogram te verzamelen en te vergelijken, zoals de hoogte en het niveau van de asymmetrie", zei Lewin. 

Vervolgens ontwikkelde een wiskundige van het MDC een computerprogramma met AI dat na een trainingsperiode in staat was erg nauwkeurig vast te stellen welke geluidjes afkomstig waren van welke individuele molrat. "Toen wisten we dus dat elke naakte molrat haar eigen stem had", zei doctor Alison Barker van het MDC, de eerste auteur van de studie. "Wat we echter niet wisten, was of de dieren elkaar konden herkennen aan hun stemmen." 

Het computerprogramma identificeerde niet enkel de dieren op basis van hun individuele stemmen: "Het spoorde ook overeenkomsten op in de soorten geluiden die gemaakt werden in één enkele kolonie", zei Lewin. Het programma was dus in staat te identificeren uit welke kolonie een bepaalde individu afkomstig was. "Dat betekende dat elke kolonie waarschijnlijk haar eigen, aparte dialect had", zei Barker. 

Maar op dat ogenblik wisten de onderzoekers nog niet of de dieren zich daarvan bewust waren en of ze hun eigen dialect konden herkennen en onderscheiden van de andere. 

Een naakte molrat in een van de laboratoria eet een hapje.
© Felix Petermann, MDC

Een voorkeur voor verwanten

Om dat te onderzoeken, deden Barker en het team verschillende experimenten. In het eerste plaatsten ze herhaaldelijk één naakte molrat in een proefopstelling van 2 kamers die met elkaar verbonden waren door een buis. 

In één kamer was het getsjirp van een andere naakte molrat te horen, in de andere kamer was het stil. "We zagen dat de dieren altijd onmiddellijk naar de kamer gingen waar het getsjirp te horen was", zei Barker.

Als de geluiden afkomstig waren van een individu uit de kolonie van de proefrat, gaf die onmiddellijk een vocaal antwoord, als de geluiden gemaakt waren door een individu uit een vreemde kolonie, bleef het proefdier stil. "Dat stelde ons in staat om te besluiten dat naakte molratten hun eigen dialect kunnen herkennen en dat ze selectief daarop antwoorden."

Om er zeker van te zijn dat de proefdieren reageerden op het dialect en niet op de stem van een individu dat ze kenden, creëerden de onderzoekers kunstmatige geluiden. Die hadden de kenmerken van elk dialect maar leken niet op de stem van een bepaald individu. "De naakte molratten gaven een vocaal antwoord op het getsjirp dat ontwikkeld was door de computer", zei Alison Barker.

Het experiment had zelfs hetzelfde resultaat als de onderzoekers de kamer waarin het bekende en vertrouwde dialect te horen was, de geur hadden gegeven van een vreemde kolonie. "Dat toonde aan dat de naakte molratten specifiek reageerden op het dialect en niet op de geur, en dat ze een positieve reactie hadden op het horen van hun eigen dialect", zei professor Lewin.

Een naakte molrat in zijzicht.
© Felix Petermann, MDC

De koningin controleert het dialect

Het was eerder bij toeval - of liever, door 2 ongelukken - dat het team een ander interessant feit ontdekte: een koningin is niet alleen verantwoordelijk voor de voortplanting in haar kolonie, ze speelt ook een beslissende rol in het controleren en bewaren van de zuiverheid van het dialect. 

"In de loop van het onderzoek, verloor een van onze kolonies redelijk kort na elkaar 2 koninginnen", zei Lewin. "In de anarchie die daarop ontstond, observeerden we dat de vocalisaties van de andere naakte molratten in de kolonie veel meer uit elkaar begonnen te lopen dan normaal. De samenhang van het dialect verminderde sterk en kwam pas terug een paar maanden later, toen een ander vrouwtje met een hoge status het overwicht had verworven als nieuwe koningin."

De onderzoekers denken dat de dialecten een sociale functie hebben. "De ontwikkeling van een gedeeld dialect versterkt de samenhang en het samenhorigheidsgevoel onder de naakte molratten van een bepaalde kolonie", zei Barker. 

'Vreemdelingen' zijn immers niet welkom in een gevestigde kolonie naakte molratten. "Je zou zelfs kunnen zeggen dat deze dieren extreme xenofoben zijn", zei Lewin die al zo'n 20 jaar naakte molratten bestudeert. "Dit gedrag is waarschijnlijk het gevolg van de permanente voedselschaarste in de droge vlakten waarin ze leven in Oost-Afrika. Binnen hun eigen kolonie werken de knaagdieren echter in harmonie samen. Iedereen kent haar plaats en de taken die ze moet uitvoeren - en meestal voeren ze die ook naar behoren uit." 

"Mensen en naakte molratten lijken veel meer gemeen te hebben dan tot nog toe gedacht werd", zo besloot Lewin. "Naakte molratten hebben een linguïstische cultuur die zich ontwikkeld heeft nog voor er van mensen sprake was. De volgende stap is uitzoeken welke mechanismen in de hersenen van de dieren die cultuur in stand houden, omdat dat ons belangrijke inzichten zou kunnen geven in hoe de menselijke cultuur zich ontwikkeld heeft." 

De studie over de dialecten van de naakte molratten is gepubliceerd in Science. Bronnen: Dirk Draulans in 'Nieuwe feiten', persbericht van het MDC. 

Een video van het MDC (Engels) over het onderzoek naar de dialecten van de naakte molratten. (© Felix Petermann, MDC)

Meest gelezen