Kritiek op Commissievoorzitter Von der Leyen neemt toe: wat wordt haar verweten? En kan ze de plooien gladstrijken?

De frustratie in de Europese Unie over de trage levering van vaccins groeit. Heeft de EU wel goed onderhandeld? De kritiek richt zich nu ook op de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen. Zij probeert de plooien glad te strijken, door een bezoek aan de grote fracties in het Europees Parlement. 

analyse
© VRT - Charlie De Keersmaecker
Rob Heirbaut
Rob Heirbaut is Europakenner bij VRT NWS.

Even terug naar maart vorig jaar. Het coronavirus slaat hard toe in Italië. Het land vraagt hulp aan andere EU-lidstaten: maskers, beademingstoestellen, beschermende pakken. Geen enkel land reageert op de noodoproep. Elk land denkt: wij hebben er zelf te weinig, we gaan onze stock niet delen met andere landen. En elk land probeert zelf zoveel mogelijk mondmaskers aan te kopen op de internationale markt, verkopers kunnen de landen tegen elkaar uitspelen, prijzen swingen de pan uit. 

Met de bestelling van vaccins lijkt hetzelfde te zullen gebeuren. Frankrijk, Duitsland, Italië en Nederland vormen een alliantie (Inclusive Vaccine Alliance), zonder de andere EU-landen, en bereiken in juni een apart akkoord met AstraZeneca over de levering van 300 miljoen dosissen tegen het einde van 2020. Er komt tegenwind, onder meer van (toenmalig) federaal minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open VLD), die de afzonderlijke deal van de 4 landen “niet verstandig” noemt.

Juni 2020: geboorte van de Europese vaccinstrategie

Enkele dagen later ziet de “Europese vaccinstrategie” het licht. De Europese Commissie neemt de onderhandelingen met AstraZeneca over van de vier landen. Alle 27 landen krijgen een zitje in de stuurgroep die de onderhandelingen met de farmabedrijven nauwlettend in de gaten moet houden. Er wordt 2,7 miljard euro uit het EU-budget vrijgemaakt, om farmabedrijven waar Europa mee in zee zou gaan, te helpen om de vaccins te produceren in Europa. Zo draagt Europa een deel van de productiekosten, en dus ook van het risico van de farmabedrijven. 

De vaccins zouden eerlijk verdeeld worden over de lidstaten, in verhouding tot het bevolkingsaantal. Het zouden vervolgens de lidstaten zijn die de geleverde vaccins betalen. De betaling van de productiekosten door de EU is een voorschot op de uiteindelijke prijs van de vaccins. In de begeleidende perstekst drukt de Europese Commissie de hoop uit dat de eerste vaccins er over 12 tot 18 maanden zijn, ten vroegste in juni 2021 dus.

We weten nu dat alles sneller is gegaan dan gedacht. En zes maanden later lijkt het alsof Europa de vaccinboot heeft gemist. Israël, de Verenigde Staten, en vooral het Verenigd Koninkrijk zijn sneller gestart met vaccineren, en hebben ook al meer mensen gevaccineerd. Is de Europese aanpak fout, en is de Europese Commissie en haar voorzitter Ursula von der Leyen daarvoor verantwoordelijk? 

Is de EU te laat in actie geschoten?

Op 15 mei 2020 kondigt de Amerikaanse president Trump “Operation Warp Speed” aan voor de ontwikkeling van vaccins. Twee dagen later kondigt de Britse regering aan dat de Britten als eerste het vaccin van AstraZeneca zullen krijgen, er worden 100 miljoen dosissen besteld. Dat vaccin is ontwikkeld door de universiteit van Oxford, of het echt bescherming zal bieden tegen het coronavirus is op dat moment nog volledig onzeker. Een maand later sluiten Frankrijk, Duitsland, Italië en Nederland een voorlopige deal. De Europese Commissie neemt de onderhandelingen over, en sluit pas op 27 augustus het definitieve akkoord met AstraZeneca, voor de aankoop van 400 miljoen dosissen.

Kwam dat omdat de EU-lidstaten vooral geïnteresseerd waren in een lage prijs? Sandra Gallina, de Commissie-ambtenaar die de onderhandelingen voerde, ontkent met klem. Volgens haar is de prijs die de EU betaalt vergelijkbaar met wat het Verenigd Koninkrijk betaalt. De grootste discussie met de farmabedrijven, zegt ze, ging over aansprakelijkheid. De EU drong erop aan dat de farmabedrijven aansprakelijk zouden zijn indien er schadelijke neveneffecten zouden zijn van hun vaccin, en dat slachtoffers recht zouden hebben op schadevergoeding.  

Bekijk de uitleg van Sandra Gallina (en lees voort onder de video):

Videospeler inladen...

Intussen heeft de EU al met 6 bedrijven contracten afgesloten voor in totaal 2.3 miljard dosissen. Maar ook bij die andere contracten valt op dat de EU meer tijd nodig heeft dan bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk. Het feit dat de 27 lidstaten, elk met hun eigen besognes, tijdens de onderhandelingen over de schouders meekijken, werkt wellicht vertragend. Het aantal mensen dat aan EU-kant rechtstreeks of onrechtstreeks een zeg heeft in de onderhandelingen, moet een veelvoud zijn van het aantal Britse onderhandelaars. 

De 27 EU-lidstaten hebben er bovendien voor gekozen om allemaal te wachten op de goedkeuring van het Europees Geneesmiddelenagentschap. Dat heeft zijn procedures al enorm versneld. Nu volgt een goedkeuring na een paar weken, in normale tijden kan het maanden duren. De Britten kiezen voor een kortere procedure, wat hen nog bijkomende tijdswinst bezorgt, wat dan weer tot nog meer afgunst leidt in Europa. 

Heeft de EU slechte contracten gesloten?

Op 22 januari laat AstraZeneca aan de EU weten dat het niet 100 miljoen dosissen zal kunnen leveren tijdens het eerste kwartaal, zoals eerder beloofd, maar slechts 31 miljoen. Dit nieuws komt op een bijzonder slecht moment. Eerder had ook BioNTech/Pfizer de leveringen verminderd. In alle lidstaten staan regeringen onder druk. Het aantal besmettingen daalt niet voldoende, van grote versoepelingen is geen sprake, de bevolking is het moe. Er worden weinig vaccins geleverd. Tegelijk ziet iedereen dat de vaccinatie in het Verenigd Koninkrijk, ook met vaccins van AstraZeneca, wél goed op gang is gekomen. 

De Europese Commissie ziet zich genoodzaakt om fors te reageren. Ze eist publiekelijk dat AstraZeneca haar contractuele verplichtingen nakomt. Pascal Soriot, de CEO van AstraZeneca, slaat terug in enkele kranteninterviews. Samengevat zegt hij: het contract met de EU verplicht ons enkel om ons best te doen, en de Britten hebben nu eenmaal eerder bij ons besteld. Het conflict escaleert, het geheime contract wordt openbaar gemaakt (behalve de passages die op vraag van AstraZeneca geheim moeten blijven). De CEO blijkt niet de volledige waarheid te hebben verteld. In het contract staat dat AstraZeneca garandeert dat het geen andere contracten heeft gesloten die de uitvoering van het contract met de EU onmogelijk maken. Het bedrijf moet de afgesproken leveringen doen, en mag geen voorrang van een ander contract inroepen als excuus.  

Dit botst wellicht met de afspraak die AstraZeneca heeft met de Britse regering. Dat contract is overigens nog altijd niet openbaar gemaakt. Mogelijk heeft AstraZeneca aan de EU en het VK beloftes gedaan die gewoon niet uitvoerbaar zijn. In het contract staat ook dat AstraZeneca de vaccins voor de EU zal produceren in de EU én in het Verenigd Koninkrijk. In de Britse vestigingen zijn er geen productieproblemen. Dat komt omdat we daar een paar maanden eerder zijn begonnen, herhaalt de CEO op een online persconferentie.

Bekijk een fragment van de persconferentie van de CEO van AstraZeneca (en lees voort onder de video):

Videospeler inladen...

Waar zijn de vaccins gebleven?

Europa wantrouwt het zaakje, en vermoedt dat AstraZeneca de voorbije maanden vaccins die in de EU gemaakt zijn, heeft geëxporteerd naar het Verenigd Koninkrijk. Onder meer Duitsland dringt aan op een strengere controle op de export van vaccins, en die komt er. Sinds 30 januari moeten farmabedrijven die vaccins willen exporteren, vooraf een vergunning vragen, om na te kunnen gaan of ze de Europese bestellingen niet stiekem aan iemand anders verkopen. Export naar arme landen valt niet onder de controle, maar die naar het Verenigd Koninkrijk wel. Europa eist dat AstraZeneca ook vaccins levert die in het Verenigd Koninkrijk gemaakt zijn. Het bedrijf belooft een dag later 9 miljoen extra vaccins (wat de levering in het eerste kwartaal van 31 op 40 miljoen brengt). Waar die geproduceerd zijn, wordt niet meegedeeld. 

"Eigen vaccin eerst"?

De Britten doen het, de Amerikanen doen het. Vaccins die bij hen geproduceerd zijn, gaan in eerste instantie naar hun bevolking. Ook Europa wil zekerheid dat de eigen bevolking de bestelde vaccins krijgt. “Wij investeren in de bedrijven, we verwachten iets in return." Ruim 92 landen vallen niet onder de Europese exportcontrole. En, beklemtonen ambtenaren, wellicht zullen er geen vaccins worden tegengehouden. Ook Belgisch premier Alexander De Croo (Open VLD) verwacht dat dit niet te veel problemen zal opleveren. 

Toch is de internationale reputatie van de Europese Unie aangetast. De Wereldgezondheidsorganisatie heeft kritiek, ook vanuit Japan is er negatieve commentaar op de maatregel. Tot nu toe portretteerde de Europese Unie, en zeker Commissievoorzitter Von der Leyen, zich als vaccinleverancier voor de wereld, en als belangrijke sponsor voor arme landen die geen vaccins kunnen kopen. Nu is de perceptie ontstaan dat het alleen maar loze beloften waren. 

Blunder over Noord-Ierland: niemand neemt verantwoordelijkheid

Op vrijdag 29 januari, in de namiddag, publiceert de Commissie de tekst van de wet die de exportcontrole zou invoeren. In de loop van de avond wordt de tekst offline gehaald, ’s anderendaags verschijnt de definitieve versie. In de tussenperiode onstaat een gigantische rel met Ierse, Noord-Ierse en Britse politici. In de eerste versie staat namelijk dat ook export naar Noord-Ierland gecontroleerd moet worden. Pas als een Ierse journaliste hier op een briefing vragen over stelt, wordt duidelijk waarom dit een blunder is. 

Volgens het brexitakkoord behoort Noord-Ierland tot het Europese douanegebied. Alleen in noodgevallen mag de EU controles houden op de uitvoer naar Noord-Ierland. Iemand bij de Commissie heeft in de tekst geschreven dat dit zo’n noodgeval is, omdat de kans bestaat dat vaccins via Noord-Ierland naar het Verenigd Koninkrijk zouden worden gesmokkeld. De voorbije vier jaar heeft de EU tijdens brexitonderhandelingen ervoor gepleit dat de grens tussen Ierland en Noord-Ierland open moet blijven. Nu is ze zélf verantwoordelijk dat er douanecontroles moeten komen. En wat erger is: de Ierse noch de Britse regering zijn hierover ingelicht. 

Verontwaardiging alom aan Britse en Ierse kant. En enorme schade voor de reputatie van de EU bij de Britse publieke opinie. Voor brexiteers is het een godsgeschenk: op een moment dat de economische gevolgen van de brexit minder aandacht krijgen, loopt Europa achterop met zijn vaccinaties, én begaat het gehate “Brussel” een stommiteit. Wie is voor deze blunder verantwoordelijk? Het team van brexitonderhandelaar Michel Barnier is niet geconsulteerd. De commissaris voor Handel, Valdis Dombrovskis, is eigenlijk tegen de invoering van exportcontroles. Velen wijzen naar het kabinet van Von der Leyen als verantwoordelijke voor de stommiteit. “We stonden onder tijdsdruk”, is het excuus. En: “alleen de paus is onfeilbaar”. 

Een publieke verontschuldiging van Von der Leyen is uitgebleven, maar was wel op zijn plaats geweest

Een publieke verontschuldiging van Von der Leyen is uitgebleven, maar was wel op zijn plaats geweest. Als Commissievoorzitter volstaat het niet om in videoboodschappen de eer op te strijken wanneer er een vaccincontract wordt gesloten. Het betekent soms ook publieke verantwoordelijkheid opnemen voor inschattingsfouten van medewerkers. 

Europees Parlement vraagt uitleg

Het is geen vrolijke periode voor Ursula von der Leyen. De trage levering van vaccins heeft haar in Duitsland al veel kritiek opgeleverd. “We hadden beter zelf onderhandeld met de farmabedrijven, dan dat over te laten aan de Europese Commissie”, is de teneur. Het weekblad Der Spiegel brengt meteen de periode in herinnering toen Ursula von der Leyen Duits minister van Defensie was. Ook toen ontliep ze haar verantwoordelijkheid, schrijft het weekblad.  Er worden openstaande rekeningen vereffend. 

Ook in Brussel is er ongenoegen over de manier waarop haar kabinet de zaken regelt. Bij journalisten is er dan weer frustratie omdat ze vooral oog lijkt te hebben voor de Duitse pers en de Duitse publieke opinie. Het eerste interview dat ze geeft na de ruzie met AstraZeneca en de blunder over Noord-Ierland was aan… de Duitse zender ZDF. 

Ook in het Europees Parlement leeft de kritiek. De liberale fractieleider Dacian Ciolos verwacht dat Von der Leyen zich komt verantwoorden in de plenaire vergadering. Vanuit haar eigen partij kreeg Von der Leyen de stille wenk om vooraf, achter gesloten deuren, een bezoek te brengen aan de fracties die haar Commissie steunen. Voorlopig lijkt haar positie als Commissievoorzitter niet meteen bedreigd te zijn. Alle lidstaten hebben zich achter de Europese vaccinstrategie geschaard en hebben mee onderhandeld over de contracten. Het zou dan ook vreemd zijn om alle schuld in de schoenen van Von der Leyen te schuiven. 

Naar EU-normen gaat alles pijlsnel, maar in een “oorlog tegen het virus” is zelfs dat nog te traag

De gemeenschappelijke strategie heeft ook voordelen. Landen zijn niet in een onderling opbod verzeild geraakt om aan vaccins te geraken. Het nadeel is dat de besluitvorming traag is. Naar EU-normen gaat alles pijlsnel, maar in een “oorlog tegen het virus” is zelfs dat nog te traag. Er liggen voorstellen op tafel om in de toekomst sneller te kunnen handelen. Er zou een nieuw orgaan worden opgericht dat al de naam HERA heeft gekregen (European Health Emergency Preparedness and Response Authority). Maar ook dat voorstel heeft, uiteraard, nog een lange weg te gaan. (U kan er hier trouwens nog tot 24 februari uw mening over kwijt.)

De marathon is nog maar net begonnen

“Dit is een marathon, en die is nog maar net begonnen”, zei Ursula von der Leyen gisteren in Le Monde. Ze hoopt op beterschap de komende maanden. Het probleem zit bij de productie van de vaccins, klinkt het, er is te weinig capaciteit om die miljarden vaccins die besteld zijn te produceren. Alle hoop is dus gevestigd op de farmabedrijven. Met Europees geld heeft BioNTech/Pfizer zijn productiecapaciteit uitgebreid. Concurrent Sanofi gaat helpen met de productie, zodat het tempo nog kan worden opgedreven. Het vaccin van Johnson & Johnson is in aantocht. Wie weet ziet de situatie er over een half jaar weer helemaal anders uit. 

Meest gelezen