Videospeler inladen...

Ook op Facebook woedt de strijd in Myanmar: burgers proberen desinformatie van het leger te factchecken

In Myanmar deinst het leger niet meer terug voor openlijk geweld tegen de betogers. Gisteren vielen alweer minstens 38 doden, een triest record sinds het begin van de staatsgreep. Maar de coup stelt de Myanmarezen voor nog meer uitdagingen. Hoe kunnen ze waarheid van fake news onderscheiden op Facebook? Hun eigen overheid rolt een desinformatiecampagne uit.

Zes februari. Vijf dagen na de start van de staatsgreep, sluit het leger in Myanmar het internet af. Na Facebook zijn ook Instagram en Twitter onbereikbaar voor de bevolking. Het leger weet maar al te goed waarom het dat internet platlegt. 

Net zoals ten tijde van de Arabische Lente, elf jaar geleden, is het internet nu in Myanmar dé plek geworden waar de bevolking elkaar vindt en nieuws uitwisselt. Over het dagelijkse leven, maar ook over de staatsgreep. En Facebook speelt daar een centrale rol in.

Facebook bestaat in Myanmar ongeveer even lang als in ons land, maar pas sinds de democratie er in 2015 werd ingevoerd, is het sociale netwerk voor elke Myanmarees vrij toegankelijk. “Voordien waren we aangewezen op internetshops”, legt Si Thu uit. Hij is een dierenarts uit de hoofdstad Yangon. “Maar nu zijn smartphones betaalbaarder geworden en is de internetverbinding beter.” 

(Lees verder onder de foto.)

Een verkoper van simkaarten in de straten van Yangon, Myanmar. Sinds de democratisering in 2015 zijn smartphones en Facebook er helemaal doorgebroken.
Copyright 2021 The Associated Press. All rights reserved.

Of het klopt dat Facebook en het internet zowat synoniem zijn in Myanmar? “O ja, reken maar”, lacht hij breed. Facebook is een beetje alles ineen: het wordt gebruikt voor updates over vrienden en familie, maar fungeert ook als videoplatform en zelfs als zoekmachine. 

Myanmar heeft in sneltreinvaart de sociale media in zijn dagelijkse leven geïntegreerd. Dat zorgt ook voor valkuilen, vertelt Esther Wintraecken ons. De Nederlandse, die deze maand ook te horen is in de podcast Vranckx & Byloo, leefde en werkte jarenlang in Myanmar. Als onafhankelijk observator moest ze er in 2020 op toezien dat de verkiezingen eerlijk verliepen. “In het begin werd alles geloofd wat op Facebook verscheen”, herinnert ze zich, “en waarschijnlijk doen velen dat nog altijd. Al is men zich sinds de coronacrisis meer bewust van het probleem van fake news.”

"Zeevruchten" vanuit China

Sinds de militaire staatsgreep zit alles in een stroomversnelling. “Iedereen filmt, deelt en vertelt. Als er iets heftigs gebeurt, zie je dat meteen via verschillende kanalen binnenkomen”, schetst Wintraecken. Aan gruwelijke beelden daardoor geen gebrek. Het leger schiet  met scherp. “De straten van Yangon zijn een oorlogszone geworden”, zegt Wintraecken.

Ook Si Thu, de dierenarts uit Yangon, maakt die vergelijking met een oorlogszone. Hij legt uit dat betogers nu ook Facebook gebruiken om elkaar op de hoogte te houden van de meest recente politieacties. 

(Lees verder onder de video.)

Videospeler inladen...

In dat chaotische klimaat circuleren nu allerlei video’s en nieuwsberichten op de sociale media, waarvan de afkomst niet altijd duidelijk is. Si Thu slaat dan maar zelf aan het factchecken, net zoals veel van zijn landgenoten. “Ik ga op zoek naar de bron van een video of een nieuwsbericht dat ik lees op Facebook. Het helpt me dat ik Engels kan, anders dan veel van mijn landgenoten. Ik deel het bericht dan door op mijn Facebookwall en op de 'Lennon Wall', waar betogers aanplakbriefjes voor elkaar achterlaten. Ik zet er dan bij: dit is fake news, deel het niet door.”

Of hij enkele voorbeelden kan geven van desinformatie die hij gecheckt heeft? “Dat de legergeneraal gevlucht is naar China. Of dat Aung Sang Suu Kyi (de facto regeringsleider van Myanmar die sinds de coup is opgesloten, red.) is vrijgelaten en dat de betogers naar huis kunnen gaan, bijvoorbeeld. Klopt niet natuurlijk. Of dat China kruisraketten naar Myanmar stuurt voor het leger, vermomd als ladingen zeevruchten. Maar dat laatste is moeilijk te checken, er gaan wel foto’s rond maar de bron is niet duidelijk.”

(Lees verder onder de video.)

Videospeler inladen...

"Giet er benzine over"

Het zijn vaak aanhangers van het leger die zulke desinformatie verspreiden. Of nog vaker gewoon het leger zelf. 

In 2017, toen Aung Sang Suu Kyi nog aan de macht was, rolde het Myanmarese leger al een gelijkaardige desinformatiecampagne uit. Negenhonderdduizend Rohingya, een gemarginaliseerde moslimminderheid in Myanmar, werden toen op de vlucht gedreven naar Bangladesh. De VN noemde het “een schoolvoorbeeld van genocide”.

Maar valse Facebookberichten deden uitschijnen dat de Rohingya zelf het conflict hadden uitgelokt. Andere berichten moesten dan weer de haat tegen moslims aanwakkeren. Dat beschreven onder anderen de krant The New York Times en het persbureau Reuters, die er onderzoek naar deden. Ze ontdekten bijvoorbeeld valse profielen van zogezegde popsterren die in werkelijkheid beheerd werden door personeelsleden van het Myanmarese leger. “Giet er benzine over en steek [moslims] in brand zodat ze Allah sneller kunnen ontmoeten”, citeert Reuters een van de berichten.

(Lees verder onder de foto.)

Een Myanmarese miss lijkt de Rohingya-minderheid zelf verantwoordelijk te noemen voor de genocide, in een video op Facebook. In één scène wordt de stem van de vrouw duidelijk gedubd. Volgens The New York Times is dit een van de accounts die beheerd worden door het leger. Het profiel staat nog steeds online, de video is intussen 136.000 keer bekeken.

Na dat journalistieke onderzoek én kritiek van de VN, schorste Facebook in 2018 meer dan vijfhonderd Facebookprofielen en -pagina’s, zowel valse accounts als persoonlijke profielen van Myanmarese legergeneraals. Alles samen werden die gevolgd door meer dan 12 miljoen mensen. 

Maar zelfs volgens Facebook zelf was dat too little, too late. Het bedrijf verklaarde dat “we niet genoeg gedaan hebben om te voorkomen dat ons platform gebruikt wordt om verdeling te zaaien en offline geweld aan te wakkeren”. Toen al, in 2018, werd gewezen op de verkiezingen van 2020 als een van de volgende grote uitdagingen. 

Maar vandaag, vier maanden na die verkiezingen, tiert desinformatie nog steeds welig op het Myanmarese Facebook.

Genadeloze junta

Nochtans heeft Facebook niet helemaal stil gezeten sinds 2018. Op 11 februari kondigde het aan dat het accounts van het Myanmarese leger had verwijderd die in 2018 nog niet waren aangepakt.

Facebook werkt in Myanmar intussen ook samen met drie factcheckorganisaties. Het gaat om één grote internationale speler, het persbureau AFP, en twee kleinere, FactCrescendo en Boom. Alle drie hebben ze een erkenning van het IFCN, het internationale netwerk van factcheckers. Het is moeilijk om in te schatten of die factcheckers waar Facebook mee samenwerkt, goed werk leveren. Over de dagdagelijkse werking laat het socialemediabedrijf weinig los. 

Een betoger wordt opgepakt door de politie. Deze foto werd vanuit een omliggend huis genomen. Het Myanmarese leger censureert de mainstream en sociale media, om te vermijden dat informatie over de protesten naar buiten gebracht wordt.
Copyright 2021 The Associated Press. All rights reserved.

Slechts een van die drie factcheckorganisaties wilde on the record met VRT NWS praten over zijn activiteiten. De angst zit er diep in. "Het leger probeert voortdurend de mainstream en sociale media te censureren", legt Rahul Namboori uit. Hij is medeoprichter van FactCrescendo, dat drie factcheckers aanstuurt in Myanmar. "Journalisten worden geviseerd en soms fysiek aangevallen. Het is erg moeilijk geworden om op een veilige manier te communiceren met ons team."

Ook het werk zelf is er moeilijker op geworden. "We kunnen de autoriteiten niet meer contacteren, want we willen onze factcheckers niet blootstellen aan de genadeloze junta. Daardoor kunnen we alleen nog publiek beschikbare informatie en online tools gebruiken om desinformatie te weerleggen."

Als het leger je echt wil pakken, volstaat het dat je de Facebookapp op je telefoon hebt

Si Thu, dierenarts en factchecker uit Yangon

Naast de turbulente politieke omstandigheden, zijn er ook nog technologische uitdagingen. Net zoals de rest van de bevolking, krijgt ook het team van FactCrescendo te maken met stroomonderbrekingen en de socialemediablokkades. En dan is er nog het specifieke Myanmarese tekensysteem, dat het voor Facebook een pak moeilijker maakt om de sociale media automatisch te monitoren. 

Ondertussen blijft het geweld in Myanmar doorrazen. Dierenarts en selfmade factchecker Si Thu berust wanneer we hem vragen of hij zich wel veilig voelt als we zijn getuigenis publiceren. "Ach, het maakt niet uit of ik een schuilnaam gebruik of niet. Ik ben een kleine garnaal. En bovendien, als het leger je echt wil pakken, dan doen ze dat toch gewoon, getuigenis of niet. Dan volstaat het dat je de Facebookapp op je telefoon hebt om meegenomen te worden."

We hebben ervoor gekozen om Si Thu’s naam slechts deels te publiceren. Zijn hele naam is bekend bij de redactie.

Meest gelezen