Videospeler inladen...

Israël (alweer) naar stembus: wordt Netanyahu beloond voor snelle vaccinaties? Of verkiezing te veel voor King Bibi?

Terwijl Israël aan een recordtempo vaccineert tegen COVID-19 en de cijfers van besmettingen en ziekenhuisopnames nu duidelijk in een dalende lijn zitten, mogen de Israëlische burgers vandaag nog maar eens naar het stemhokje. Het zijn de vierde parlementsverkiezingen in minder dan twee jaar. Zullen de kiezers premier Benjamin Netanyahu en zijn coalitiepartners belonen voor de succesvolle vaccinatiecampagne en hen opnieuw aan de macht stemmen? Of wordt dit dan toch de verkiezing te veel voor King Bibi?  

1. Waarom opnieuw verkiezingen?

 

De laatste verkiezingen liggen nog vers in het geheugen: het coronavirus was Israël al binnengeslopen en de eerste mondmaskers verschenen op straat en in de kieslokalen. Het was ook onder druk van de pandemie dat er daarna een regering "van nationale eenheid" kwam, een grote coalitie rond Netanyahu's rechtse Likoed-partij en de centrumpartij Blauw-Wit van zijn uitdager Benny Gantz. 

Van meet af aan ging die regering gebukt onder spanningen, rivaliteit en wantrouwen. Uiteindelijk struikelde ze in december over een schijnbaar technische discussie over de begroting: moest het een begroting voor één jaar zijn, of voor twee? Kritische waarnemers (al zou je ze ook "kwatongen" kunnen noemen) zagen daar vooral een manoeuvre in van premier Netanyahu om toch weer nieuwe verkiezingen uit te lokken.

Bekijk de journaalreportage over de verkiezingen in Israël: (lees eronder verder)  

Videospeler inladen...

2. Waarom zo vaak verkiezingen?

De reden waarom premier Netanyahu belang zou kunnen hebben bij nieuwe verkiezingen is het proces waarin hij moet terechtstaan voor machtsmisbruik en corruptie. De voorbije jaren heeft de premier telkens geprobeerd om een parlementaire meerderheid rond zich te scharen die bereid was om hem immuniteit voor het gerecht te verschaffen. Dat bemoeilijkte ook de onderhandelingen na de verkiezingen van april 2019 en september 2019. Twee keer lukte het de politici toen niet om een coalitie op de been te brengen, waardoor er automatisch opnieuw verkiezingen kwamen. 

BEKIJK hier in 1 minuut wie Benjamin Netanyahu is: 

Videospeler inladen...

Ook na de laatste stembusslag van maart 2020 kreeg Netanyahu die immuniteit niet. Integendeel: de afspraak met Benny Gantz was dat die het premierschap eind dit jaar zou overnemen. Juist dat vooruitzicht, in combinatie met een mogelijke veroordeling, kan een reden zijn geweest om de coalitie uit de bocht te laten gaan. 

Uiteraard is Bibi Netanyahu niet als enige verantwoordelijk voor de instabiliteit. In Israël is het politieke landschap voortdurend in beweging. Politici wisselen er minder snel van jasje dan van partij. Allianties komen en gaan. De linkse partijen (met de traditionele Arbeiderspartij en het nog wat linksere Meretz) stellen nog weinig voor en in het centrum en op rechts is de versnippering ver doorgeschoten. Juist daarom weet Netanyahu ook telkens weer te overleven: zijn Likoed-partij blijft temidden van die verbrokkeling de grootste en incontournable voor een meerderheid.

Benny Gantz (met mondmasker)
AFP or licensors

3. Hoe sterk staat Netanyahu?

De vaccinatiecampagne tegen COVID-19 loopt als een trein in Israël. Er zijn al bijna 10 miljoen spuitjes gezet en ongeveer de helft van de volwassen bevolking kreeg inmiddels al twee prikjes met het Pfizer-vaccin. Netanyahu presenteert dat graag als een persoonlijk succes: zijn slimme en doortastende onderhandelingen met Pfizer zouden de doorslag hebben gegeven. 

De hele wereld benijdt en bewondert Israël om die prestatie, maar vreemd genoeg lijkt die glans niet af te stralen op de premier. In de peilingen staat Likoed nu op ca. 30 zetels, 6 minder dan het huidige aantal in de Knesset (het parlement). Dat komt ook omdat een deel van zijn partij zich afscheurde onder leiding van Gideon Sa'ar, die de nieuwe lijst Nieuwe Hoop lanceerde. Voor Netanyahu wordt het dus, op het eerste gezicht, nog moeilijker om een meerderheid aan elkaar te breien. 

In de Israëlische politiek moet je nochtans niet zozeer de score van afzonderlijke partijen in de gaten houden, maar de krachtsverhoudingen tussen de grote blokken: de allianties van partijen die haast natuurlijkerwijze bij elkaar aanleunen en samen in een coalitie stappen. 

Voor Netanyahu zijn dat in eerste instantie de kleinere religieuze partijen Shas en Verenigd Torah Jodendom. Daar komt deze keer een derde kleine religieus-geïnspireerde partij bij: de Religieuze Zionisten. Die partij vaart een ultra-conservatieve en extreem-nationalistische koers  - ook in de relatie met de Palestijnen. Het kwam Netanyahu in deze campagne op veel kritiek te staan dat hij een lijstverbinding is aangegaan met die hardlinerspartij.

Tegenover dat blok rond Likoed staat een anti-Netanyahu-blok, een reeks centrum- en linkse partijen die koste wat het kost zonder Bibi willen regeren en die in die ambitie verenigd zijn. Volgens de peilingen wordt het voor beide blokken kantje boord om een meerderheid te halen. Een aantal partijen zitten in een schemerzone tussen de twee en kunnen op die manier voor kingmaker spelen.  

Yair Lapid
Copyright 2021 The Associated Press. All rights reserved.

4. Als Netanyahu geen premier wordt, wie dan wel?

De enige die, afgaande op de peilingen, een onwaarschijnlijke kans maakt om een coalitie zonder Netanyahu's Likoed aan elkaar te smeden, is Yair Lapid van de centrumpartij Yesh Atid ("Er is een toekomst"). Bij de vorige verkiezingen maakte die nog deel uit van Blauw-Wit van Benny Gantz, maar toen Gantz met Netanyahu in zee ging, beschouwden Lapid en zijn getrouwen dat als verraad en scheurden ze zich af. In de peilingen staat Lapids partij nu op ongeveer 20 zetels. 

Zelfs al zou Lapid  - een voormalige TV-journalist - nog beter scoren op verkiezingsdag, dan nog rijst de vraag of hij een reële kans op slagen heeft. Voor een meerderheid zou hij partijen moeten samenbrengen die op sommige punten toch behoorlijk van elkaar verschillen.

Eén partij leunt ideologisch sterker aan bij Netanyahu, maar wil er tegelijk van af: Yamina. Die rechtse partij scoort goed bij Joodse kolonisten op de Westelijke Jordaanoever. Leider Naftali Bennett is zeer ambitieus. Hij sluit samenwerking met het anti-Netanyahu-blok niet uit, maar zal in dat geval een hoge prijs vragen - misschien zelfs het premierschap. Anderzijds kan hij net zo goed toch weer aansluiten bij een Netanyahu-coalitie, in ruil voor een topfunctie in het kabinet.

Wie deze keer duidelijk maakt dat hij niet zal samen regeren met Netanyahu is Avigdor Lieberman van Yisrael Beiteinu ("Israël ons huis"). Dat is een partij die goed scoort bij Israëliërs van Russische herkomst, behoorlijk rechts maar uiterst kritisch voor de invloed van de ultra-orthodoxen.  

Naftali Bennett
Copyright 2021 The Associated Press. All rights reserved.

5. Gaat het ook nog over inhoud en thema's?

Uiteraard draait het niet helemaal en uitsluitend om de figuur van Netanyahu. Er spelen binnenlandse en buitenlandse thema's mee. 

  • Hoe succesvol de vaccinaties nu ook mogen verlopen, Israël heeft een beroerd en moeilijk covid-jaar achter de rug. De regering kreeg veel kritiek voor het lockdownbeleid, dat volgens veel Israëlische burgers te weinig of te laat geflankeerd werd door economische steunmaatregelen. 
  • De aantijgingen van corruptie en machtsmisbruik tegen Netanyahu maken ook van "goed bestuur" en "de rechtsstaat" een thema. Velen in Israël vinden dat de premier autoritaire en illiberale trekjes heeft aangenomen. 
  • Covid zette opnieuw de schijnwerpers op de ultra-orthodoxe gemeenschap van het land. Daar werden de voorzorgsmaatregelen vaak openlijk en flagrant genegeerd, wat kwaad bloed zette bij seculiere Israëliërs die zich wel aan de voorschriften hielden. Velen vinden dat de ultra-orthodoxen van ongepaste privileges genieten. 
  • De relaties met de Palestijnen en de Joodse nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever splijten het Israëlische publiek. Likoed, Yamina en de Religieuze Zionisten werpen zich op als pleitbezorgers van de Joodse kolonisten, centrum-  en linkse partijen willen daar (meer of minder) paal en perk aan stellen. 
  • Netanyahu zelf laat niet na om de dreiging van Iran in de verf te zetten. 
Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved.

6. Welke rol spelen de Arabische en Palestijnse kiezers?

De Palestijnen die op de Westelijke Jordaanoever wonen of in Gaza (samen ca. 4,5 miljoen mensen) kunnen niet stemmen in de Israëlische verkiezingen. Zij vallen -formeel gesproken- onder een Palestijns bestuur, zelfs al wordt 60 procent van de Westbank militair gecontroleerd door Israël en al kan het Israëlische beleid daar heel bepalend zijn voor hun dagelijks leven. Ook de 400.000 Palestijnen in Oost-Jeruzalem mogen dinsdag niet naar de stembus, omdat ze geen Israëlische staatsburgers zijn.

Binnen het eigenlijke Israël leven er niettemin 1,9 miljoen Arabieren, waarvan velen zich ook als "Palestijns" identificeren. Goed de helft daarvan is stemgerechtigd (de andere helft is minderjarig). Er zijn ook verschillende Arabisch-Palestijnse partijtjes. Drie daarvan vormen de Arabische Eenheidslijst, een vierde (Ra'am) trekt deze keer op eigen kracht naar de kiezer. Een verrassende nieuwigheid is dat de leider van Ra'am de deur openlaat voor een coalitie met Netanyahu - waardoor hij, als puntje bij paaltje zou komen, de kingmaker kan worden.  

Drie Arabisch-Palestijnse kandidaten: vlnr Mansour Abbas, Ayman Odeh en Ahmed Tibi
AFP or licensors

7. Maakt het een groot verschil wie er wint?

Of Netanyahu zichzelf nu kan opvolgen of niet, radicale koerswijzigingen hoef je sowieso niet te verwachten. Een anti-Netanyahu-blok zou in theorie meer samenwerking kunnen zoeken met de lokale Arabisch-Palestijnse bevolking en de uitbreiding van Joodse nederzettingen in Palestijns gebied een beetje afremmen. Zo'n regering zou ook een aantal speciale voordelige regelingen voor de ultra-orthodoxen kunnen herzien. 

Met Netanyahu zouden de ultra-orthodoxen uit de wind worden gezet, en zouden de kolonisten en hun bevriende partijen aandringen op een verdere uitbreiding van de nederzettingen. Toch is de speelruimte voor Netanyahu veel krapper dan een jaar geleden, toen Donald Trump nog in het Witte Huis zat. De huidige Amerikaanse president Joe Biden zal het Israël-beleid van Trump niet volledig terugdraaien; hij zal de ambassade in Jeruzalem houden en de nieuwe vredesakkoorden van Israël met Arabische landen actief ondersteunen. Maar Biden zal zoeken naar manieren om het comateuze vredesproces met de Palestijnen nieuw leven in te blazen, en daarvoor vormen de nederzettingen een lastige hinderpaal. 

Niettemin is Benjamin Netanyahu al twaalf jaar onafgebroken premier. Als daar deze keer een einde aan zou komen, zou dat zondermeer een historische breuklijn markeren.

Bekijk hier de reportage van "Terzake":

Videospeler inladen...

Meest gelezen