Reconstructie van Aquilolamna milarcae, de 'adelaarshaai'.
Oscar Sanisidro

'Adelaarshaai' zweefde 93 miljoen jaar geleden door de oceanen

Zo'n 93 miljoen jaar geleden zweefde een bizarre, plankton etende haai door de zee in wat nu het noordoosten van Mexico is. De 'adelaarshaai' gebruikte daarvoor vreemde, zeer lange, vleugelachtige vinnen die zijn lichaam breder maakten dan het lang was. Geen enkel ander in zee levend wezen dat we kennen, heeft een dergelijke lichaamsbouw.  

Mexicaanse en Europese paleontologen vonden het uitzonderlijk goed bewaarde fossiel in 2012 en het is nu wetenschappelijk beschreven. De onderzoekers noemden de haai Aquilolamna milarcae, Aquilolamna betekent adelaars-haai, milarcae is een verwijzing naar het museum in Mexico waar het fossiel zal tentoongesteld worden.  

Het spoelvormige lichaam van de haai is 1,6 meter lang maar door de enorme borstvinnen die zich aan beide kanten uitstrekken, is Aquilolamna milarcae 1,9 meter breed. 

"Men kan veel adjectieven gebruiken om deze haai te beschrijven: ongewoon, uniek, buitengewoon, bizar, vreemd ... En ja, het is de enige haai die breder is dan hij lang is", zei paleontoloog Romain Vullo, de eerste auteur van de nieuwe studie en een onderzoeker van het CNRS aan de Université de Rennes in Bretagne.  

In verband met die nooit eerder geziene lichaamsbouw spreken de onderzoekers over een "onverwacht evolutionair experiment met vliegen door het water bij de haaien, meer dan 30 miljoen jaar voor de opkomst van de reuzenmanta en de rifmanta".  Het toont aan dat op vleugels lijkende borstvinnen zich onafhankelijk van elkaar ontwikkeld hebben bij twee groepen die verre verwanten van elkaar zijn, zo zeggen ze. 

""Aquilolamna is een perfect voorbeeld van een uitgestorven wezen dat een onverwachte nieuwe morfologie vertoont", zei Vullo. "Dat wijst er sterk op dat andere opmerkelijke lichaamsvormen en morfologische aanpassingen bestaan kunnen hebben in de loop van de evolutionaire geschiedenis van de haaien."

Het goed bewaarde fossiel van Aquilolamna milarcae, met links nog een fossiel van een andere vis.
Wolfgang Stinnesbeck, Heidelberg University

Een trage zwever

Op basis van de uitzonderlijke lichaamsbouw zeggen de onderzoekers dat de adelaarshaai op verschillende manieren kon zwemmen. Hij kon zijn borstvinnen gebruiken om door het water te zweven zoals een manta, maar hij kon ook, zoals andere haaien, zwemmen door zijn gevorkte staartvinnen van links naar rechts te bewegen.

Toch zijn de onderzoekers ervan overtuigd dat Aquilolamna milarcae zich traag verplaatste. "Men kan hem vergelijken met een zweefvlieger, helemaal niet geschikt om snel te zwemmen en prooien te achtervolgen", zei Vullo.

Naast die trage voortbeweging wijzen zijn grote, korte kop en het feit dat men geen enkele tand in zijn kaak heeft gevonden, erop dat de adelaarshaai zich eerder met plankton zal hebben gevoed dan dat hij een roofdier was. 

In de periode van het Krijttijdperk waarin Aquilolamna leefde, waren de enige dieren die plankton uit het water filterden die we kennen, grote beenvissen van de familie Pachycormidae, terwijl de adelaarshaai een skelet van kraakbeen had, zoals de moderne haaien en roggen. 

De twee groepen, de Pachycormidae en Aquilolamna, verdwijnen in de grote uitstervingsgolf die 66 miljoen jaar geleden het einde van het Krijt markeert, als een enorme meteoriet de aarde treft en onder meer de aanwezigheid van plankton in de oceanen fel vermindert. 

De ecologische niche van de Pachycormidae wordt in het Tertiair, de geologische periode die volgt op het Krijt, ingenomen door de grote planktonetende haaien zoals de huidige walvishaai  en de reuzenhaai. "De adelaarshaai is langzaamaan vervangen door de reuzenmanta en de rifmanta, die zich ontwikkelen in het begin van het Tertiair", zei Vullo. 

Het feit dat in de kaak van het fossiel exemplaar geen enkele tand gevonden werd, doet vermoeden dat de soort heel kleine tandjes had. Vullo hoopt dat toekomstige vondsten zullen toelaten een link te leggen tussen Aquilolamna en geïsoleerde kleine tandjes die eerder in afzettingen van dezelfde ouderdom gevonden zijn. Die zouden kunnen toebehoren aan "een behoorlijk raadselachtige planktoneter", en dat zou dus best wel eens de adelaarshaai kunnen zijn. 

Details van het fossiel van Aquilolamna milarcae, A) is de kop, B) de romp, C) de staart en D) een van de lange vinnen. Te zien is hoe goed het exemplaar wel bewaard is, mi op afbeelding B is een afdruk van spieren, si op afbeelding B en D zijn afdrukken van huid.
R. Vullo et al., Science 371

Gelukkige toevallige ontmoeting

Het fossiel werd in 2012 gevonden in een kalksteengroeve in de buurt van de noordoostelijke Mexicaanse stad Vallecillo. 93 miljoen jaar geleden was dat de zeebodem op een flinke afstand van het continent en honderden meters diep in zee. 

De vindplaats bevat talrijke fossielen die een uniek beeld geven van het leven in de open oceaan 93 miljoen jaar geleden. Men heeft er oceanische haaien gevonden, vissen, schildpadden en andere mariene reptielen en ammonieten, uitgestorven inktvissen met een spiraalvormige schelp. 

Die ammonieten speelden een belangrijke rol in het dateren van Aquilolamna milarcae en een gelukkige toevallige ontmoeting met een specialist op het gebied van de ongewervelde ammonieten heeft er ook toe geleid dat dit unieke fossiel in de aandacht is gekomen.  

Romain Vullo ontmoette immers professor en ammonietenspecialist  Wolfgang Stinnesbeck van de Ruprecht-Karls-Universität in Heidelberg op een congres in Chili "dat niets te maken had met de paleontologie van de gewervelden, en nog minder met die van de haaien". 

Stinnesbeck toonde tijdens zijn uiteenzetting op het congres een foto van de vreemd uitziende haai, die vijf jaar eerder was ontdekt, om te tonen hoe rijk aan vondsten de vindplaats van Vallecillo wel was. Dat trok de aandacht van Vullo, die wel gespecialiseerd is in de paleontologie van de gewervelden, en een jaar later ontmoetten beide mannen elkaar in Mexico om het fossiel van de adelaarshaai te bestuderen. 

De studie van de Duitse, Franse en Mexicaanse onderzoekers is gepubliceerd in Science. Dit artikel is gebaseerd op telexen van de persbureaus Reuters en Agence France-Presse, een persbericht van de Ruprecht-Karls-Universität en het artikel in Science, met dank aan haaien- en roggenspecialist Frederik Mollen. 

Twee video's van de Université de Rennes, de eerste in het Frans, de tweede met Engelse ondertitels, waarin paleontoloog Romain Vullo uitleg geeft over de vreemde haai. 

Meest gelezen