Monty Rakusen's Studio

"Hersenmist" na coronabesmetting: kan het virus ook doordringen in het brein? En wat doet het daar dan? 

Vermoeidheid, hoofdpijn, concentratie- en geheugenproblemen: sommige mensen hebben er last van, zelfs maanden nadat ze besmet werden met het coronavirus. Wetenschappers onderzoeken hoe dat komt. Dringt het virus soms door tot in de hersenen? Leidt een uit de hand gelopen ontstekingsreactie tot problemen? En mogen we ons verwachten aan een "tsunami van neurologische problemen"? 

April 2020. België is in lockdown. De cijfers gaan de goede kant uit, maar het aantal besmettingen blijft hoog.

Nancy Vangelooven (46) uit Hoeselt is eind april in een supermarkt in Hasselt. “Het was er druk”, zegt ze. “Té druk, eigenlijk. Mensen stonden te dicht bij elkaar. Ik denk dat ik daar het virus 'opgeraapt' heb.”

Een vijftal dagen later wordt Nancy ziek. Het zijn de typische covidklachten: een grieperig gevoel, hoofdpijn, koorts.

Gewoon uitzieken, denkt Nancy, het komt wel goed. En inderdaad, na een tiental dagen lijkt het beter te gaan. Lang duurt dat helaas niet. “De kortademigheid werd erger. Het voelde alsof er een zwaar gewicht op mijn longen lag. Ik had ook heel veel hoofdpijn.”

Vandaag, negen maanden later, is Nancy nog altijd niet de oude:

Videospeler inladen...

Brede waaier aan klachten

Nancy is niet de enige met dit soort klachten. Er zijn in België duizenden mensen met gelijkaardige problemen. Ze kregen COVID, ze werden ziek en ze genazen weer… maar niet helemaal.

Een vaak gehoorde klacht is “brain fog” of “hersenmist”. Dat is een verzamelnaam voor een brede waaier aan klachten, van vermoeidheid, concentratie- en geheugenproblemen tot angst, neerslachtigheid en slapeloosheid. Het is alsof er een mistwolk in je hoofd hangt. Je kan niet meer helder denken.

Als de klachten na enkele weken of maanden niet verdwijnen, dan spreekt men ook wel over “Long-Covid”, “langdurige COVID” of “post-COVID syndroom”.

We weten nog niet hoe vaak langdurige COVID voorkomt. Volgens de Grote Coronastudie van de UAntwerpen heeft 30,2% van de patiënten twee maanden na het begin van de infectie nog altijd klachten. Het gaat vooral om vermoeidheid, spierpijn, concentratiestoornissen en kortademigheid.

Ann Li, oprichtster van een patiëntenvereniging voor mensen met langdurige COVID, schat dat meer dan 70.000 Belgen te maken zullen krijgen met langdurige klachten. “Dat is een voorzichtige schatting, op basis van cijfers van Sciensano. We vrezen dat het echte aantal hoger zal liggen. Als daar niets aan gedaan wordt, dan wordt dat een ramp.”

Er komt mogelijk een tsunami van neurologische problemen op ons af

Paul Boon, prof. neurologie

Ook neuroloog Paul Boon (UZ Gent) is bezorgd. Hij waarschuwt voor een mogelijke “tsunami van neurologische problemen”.

“Ik wil daarmee geen paniek zaaien”, zegt Boon. “De meeste mensen herstellen prima. Het probleem is dat het totaal aantal besmettingen enorm hoog is. Vergeet niet: dit is de ergste pandemie in meer dan honderd jaar. Zelfs als maar een beperkt percentage van de covidpatiënten neurologische klachten ontwikkelt, dan nog wordt dat een heel grote groep.”

Jonge, gezonde patiënten

Het is niet verrassend dat sommige mensen na een virale infectie dit soort problemen ontwikkelen. Dat weten we al sinds de Spaanse Griep-pandemie van 1918. Naar schatting een miljoen mensen wereldwijd kreeg toen te maken met onverklaarbare neurologische klachten. Ook na de SARS- en de MERS-epidemie ontwikkelde een deel van de patiënten neurologische en psychiatrische symptomen.

Vandaag zien we hetzelfde probleem bij mensen die besmet werden met het coronavirus. Vooral de jonge leeftijd van de doorsnee patiënt is opmerkelijk. Volgens de Grote Coronastudie van de UAntwerpen is maar liefst 40% van de mensen met langdurige klachten tussen 18 en 35 jaar. Het gaat dus vaak om twintigers en prille dertigers. Ouderen lijken wat minder vatbaar.

Ook opvallend: veel patiënten met langdurige COVID waren niet eens heel erg ziek. Ze hadden de typische covidklachten, maar ze lagen nooit in het ziekenhuis. Dan verwacht je niet dat het herstel maanden zal duren.

We weten nog niet of het virus kan doordringen tot in de hersenen.

Kan het virus binnendringen in de hersenen?

Veel patiënten hebben ook last van smaak- en reukverlies, vaak tot maanden na hun infectie. Soms ruiken of smaken dingen ook anders dan vroeger.

“Ik ruik vaak een urinegeur of een geur van verrotting", zegt Nancy. "Onlangs nog dacht ik dat er iets aan het bederven was in de koelkast. Ik heb toen mijn dochter erbij geroepen, maar zij rook niets.”

Er zijn verschillende virussen die langs de neus binnendringen in de hersenen

prof. Laura Van Gerven, neus-, keel- en oorarts

Professor Laura Van Gerven, neus-, keel- en oorarts in het UZ Leuven, onderzoekt samen met het prestigieuze Max Planck Instituut dat vreemde smaak- en reukverlies. Dat heeft op het eerste gezicht niets te maken met neurologische problemen, maar toch is er een link. Het reukorgaan ligt dicht bij de hersenen. Er lopen ook veel zenuwbanen tussen de neus en het brein. Het zou kunnen dat het virus langs die weg de hersenen binnen sluipt.

“Dat is een mogelijkheid", zegt Van Gerven. "Er zijn verschillende virussen die langs de neus binnendringen in de hersenen. Denk maar aan het herpes- en het rabiësvirus."

Of ook het coronavirus de hersenen kan binnensluipen is nog niet duidelijk, al zijn er wel studies die wijzen op “neuroinvasie”. “Bij 25% tot de helft van de overleden patiënten vond men bij de autopsie viraal materiaal in de hersenen", zegt neuroloog Paul Boon (UZ Gent). “Het gaat wel om kleine, beperkte studies."

Bij 25% tot de helft van de overleden patiënten vond men bij de autopsie viraal materiaal in de hersenen

Paul Boon, prof. neurologie

We weten dus nog niet of het virus bij veel patiënten doordringt tot in de hersenen. "De juiste studies zijn nog niet gedaan", besluit Van Gerven. “Het is heel moeilijk om dit te onderzoeken bij levende patiënten.”

Bij pathologisch onderzoek worden soms virusdeeltjes gevonden in de hersenen.
FangXiaNuo

Reukverlies en geheugenproblemen

De vraag is niet alleen òf het virus kan doordringen tot in de hersenen. De vraag is ook: als het tot in de hersenen geraakt, wat doét het daar dan?

Ook op die vraag hebben we nog geen duidelijk antwoord. "Als je kijkt naar de hersenscans van covidpatiënten, dan lijkt het coronavirus geen massale vernietiging aan te richten in de hersenen", zegt Paul Boon. "Bij infectie met het rabiësvirus en het herpes-simplexvirus is er vaak wél grote schade.”

Toch zou het kunnen dat het virus bij sommige patiënten de hersenen binnendringt en vervolgens beschadigt. Boon vindt het vooral opvallend dat veel patiënten smaak- en reukverlies ervaren, in combinatie met geheugenproblemen. "Ik vind dat een bizarre situatie, want de geheugencentra zijn nauw verbonden met hersengebieden die instaan voor de reukzin. Dat kan toeval zijn, maar het is eigenaardig.”

Wetenschappers onderzoeken op dit moment of het virus bij sommige patiënten langs de neus doordringt tot in het reukcentrum van de hersenen. Van daaruit kan het mogelijk ook binnensluipen in de nabijgelegen geheugencentra. Als dié gebieden beschadigd worden, dan zou dat de geheugenproblemen verklaren die veel patiënten rapporteren.

Nancy, bijvoorbeeld, heeft smaak- en reukverlies én ze heeft last geheugenproblemen. “Ik ben veel vergeetachtiger dan vroeger", zegt ze. "In de juwelenwinkel waar ik werk, vergeet ik vaak stocknummers van horloges. Die kende ik vroeger allemaal van buiten. Ook thuis vergeet ik voortdurend dingen. Mijn kinderen zeggen dan: ‘Maar mama, dat héb je toch al gezegd!’”

Er zijn veel verbindingen tussen het reukorgaan en de hersenen.

Ann Li, oprichtster van de patiëntenvereniging voor patiënten met langdurige COVID, hoort dagelijks dergelijke verhalen. “Ik hoorde onlangs van een vrouw die per ongeluk haar man een blik hondenvoer voorschotelde. Een andere dame wilde tijdens de kerstperiode koekjes bakken, om in de sfeer te komen. Ze heeft die koekjes in de oven gezet, maar even later was ze dat totaal vergeten. Omdat ze niets meer ruikt, besefte ze niet dat de koekjes aan het aanbakken waren. Gelukkig was haar vriend die dag thuis.”

Wie last heeft van geheugenproblemen na een covidinfectie hoeft zeker niet te panikeren. Het gaat voorlopig slechts om hypotheses en veel harde bewijzen zijn er niet. Het is dus zeker mogelijk dat het virus bij de meeste patiënten helemaal niét tot in hersenen geraakt. Toekomstig onderzoek zal dat moeten uitwijzen.

We hebben de missing link nog niet gevonden

Paul Boon, prof. neurologie

“Deze piste is verder te onderzoeken”, zegt Paul Boon. “We hebben de missing link nog niet gevonden. Ik zou zeggen: work in progress.”

De conciërge in ons brein

Wetenschappers onderzoeken ondertussen ook een andere hypothese. Het coronavirus hoeft niet zélf binnen te dringen in de hersenen om daar schade aan te richten. Het kan dat ook langs een omweg doen, door een ontstekingsreactie in gang te zetten.

Ontstekingen zijn op zich niet slecht. Ze zijn een normale reactie van je lichaam wanneer het zich verweert tegen bijvoorbeeld een virus of een bacterie. Als je besmet wordt met het coronavirus, dan is ontsteking dus heel normaal. Zodra je lichaam de indringer bedwongen heeft, verdwijnt de ontsteking.

Helaas is dat niet altijd het geval. Soms worden ontstekingen chronisch en dat is wél ongezond. Het wordt gelinkt aan een lange lijst aandoeningen, van hart- en vaatziektes tot kanker, Alzheimer en depressie.

In sommige gevallen raken ook de hersenen ontstoken. De immuuncellen van de hersenen, de zogenaamde microglia, komen dan in actie.

Die microglia kan je vergelijken met een conciërge die rommel opruimt en die de boel in de gaten houdt. Het probleem is dat die conciërge soms bruut te werk gaat. Hij veroorzaakt tijdens zijn opruimwerk vaak collaterale schade. Gezonde hersencellen worden vernietigd, verbindingen tussen neuronen worden beschadigd, giftige stoffen gaan circuleren in de hersenen.

Zo'n ontsteking in de hersenen gaat vaak samen met concentratie- en geheugenproblemen en met vermoeidheid. Patiënten voelen zich lusteloos en uitgeput.

Toeval of niet, maar dat is exact wat patiënten als Nancy ervaren. Ze heeft geheugen- en concentratieproblemen én ze voelt zich heel vaak moe. "Die vermoeidheid valt met niets te vergelijken", zegt ze. “Het is een moeheid die alles zwaar maakt, van mijn hoofd tot mijn benen."

Mensen voelen zich vaak moe en lusteloos als hun hersenen ontstoken zijn.

“We weten dat chronische ontsteking mensen moe maakt”, zegt Laura Van Gerven. “Ik denk dat we de verklaring vooral in die richting moeten zoeken.”

Diego Castanares, intensivist en onderzoeker bij het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg, sluit zich daarbij aan. “Er zijn op dit moment vooral aanwijzingen voor de ontstekingshypothese, maar er moet nog heel veel onderzoek gebeuren. Ik heb in de wetenschappelijke literatuur weinig of niets gevonden over chronische ontstekingen bij mensen met langdurige COVID. Dat moet dringend verder onderzocht worden.”

Dat onderzoek zal er zeker komen, maar toch is de kans klein dat binnenkort één eenvoudige verklaring gevonden wordt die alle klachten verklaart. De puzzel is waarschijnlijk complexer, met veel verschillende stukjes: genetische factoren, het immuunsysteem, het zenuwstelsel, de longen, de darmflora, levensstijl, trauma, psychologische factoren… Het speelt allemaal een rol.

Psychologische problemen verklaren zeker niet alle problemen bij langdurige COVID

Diego Castanares, intensivist-onderzoeker

Diego Castanares brengt voor het Kenniscentrum al die verschillende factoren in kaart. “Voor ik mij begon te verdiepen in het onderzoek, dacht ik vooral aan psychologische problemen als verklaring voor langdurige COVID”, zegt hij. “Daar ben ik van teruggekomen. Psychologie zal ongetwijfeld een rol spelen, maar het verklaart zeker niet alle problemen die we zien wij bij langdurige COVID.”

“Dé cruciale vraag is of het virus in de hersenen van post-covidpatiënten schade aanricht", zegt Paul Boon. "Dat onderzoeken we op dit moment met gesofisticeerde onderzoekstechnieken. Hopelijk kunnen we dankzij dit soort onderzoek beter begrijpen wat er aan de hand is bij patiënten met langdurige COVID. En hopelijk zal het ook leiden tot een betere behandeling."

Psychologische factoren verklaren niet alle klachten bij langdurige COVID.

Een goede week

Nancy laat al die wetenschappelijke theorieën en onderzoeken liever links liggen. Ze luistert naar het advies van haar huisarts, ze probeert drie dagen per week te werken en ze gaat regelmatig lopen. Het is revalideren met vallen en opstaan, maar toch blijft ze hoopvol:

Videospeler inladen...

Wil je meer weten?

In het wetenschappelijk tijdschrift Nature verscheen begin dit jaar een helder overzicht van het onderzoek over COVID en de hersenen,  Neurological infection with SARS-CoV-2 — the story so far.

Je kan ook veel informatie vinden op het de website van het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg.

Er is ook een patiëntengroep voor mensen met langdurige COVID.

Meest gelezen