Een plasmawolk gefotografeerd op 31 augustus 2012, die op 3 september noorderlicht veroorzaakte op aarde.
NASA Goddard Space Flight Center

In 1582 werd de aarde getroffen door een krachtige zonnestorm: "Het leek alsof de hemel in brand stond"

Onderzoekers hebben tot nu toe onbekende, eeuwenoude beschrijvingen gevonden van een krachtige zonnestorm die de aarde getroffen heeft in 1582 en tot op lage breedtegraden noorderlicht veroorzaakt heeft. De bewoners van die streken waren niet bekend met het fenomeen en het boezemde hen angst in. 

"Een groot vuur verscheen in het noorden aan de hemel, en het duurde drie nachten", zo schreef een Portugese man begin maart 1582 in Lissabon. Waarnemers in Kyoto, in het feodale Japan, noteerden hetzelfde fenomeen en ook uit Leipzig in Duitsland, Yecheon in Zuid-Korea en een dozijn andere steden in Europa en Oost-Azië zijn er gelijkaardige beschrijvingen van vreemde lichtverschijnselen aan de nachtelijke hemel. 

Het schouwspel moet indrukwekkend geweest zijn en terwijl mensen die op hoge breedtegraden leefden, ook in 1582 goed op de hoogte waren van het bestaan van het noorderlicht, was dat niet het geval met de meeste mensen die toen dichter bij de evenaar leefden.

De zonnestorm van 1582 moet krachtiger geweest zijn dan welke storm ook in mensenheugenis en hij was zo krachtig dat het noorderlicht zichtbaar moet geweest zijn tot op 28 graden noorderbreedte, dat wil zeggen in Florida, Egypte en het zuiden van Japan. Mensen die zo dicht bij de evenaar leefden, hadden geen referentiekader voor een dergelijk nachtelijk lichtspel en velen zagen er dan ook een religieus voorteken in.

"Heel dat stuk van de hemel leek te branden met vurige vlammen, het leek alsof de hemel in brand stond", schreef Pedro Ruiz Soares, de auteur van een 16e eeuwse Portugese kroniek die ooggetuige was van het fenomeen in Lissabon. "Niemand herinnerde zich iets dergelijks ooit gezien te hebben ... Rond middernacht stegen er grote vlammen op boven het kasteel die vreselijk en angstaanjagend waren. De volgende dag gebeurde hetzelfde op dezelfde tijd maar het was niet zo groot en angstaanjagend. Iedereen trok naar het platteland om dit grote teken te aanschouwen." 

Noorderlicht veroorzaakt door een plasmawolk in 2010, gefotografeerd vanuit het International Space Station.
NASA, ISS Expedition 23 crew

Zonne-activiteit voorspellen

De onderzoekers die de nieuwe beschrijvingen van de zonnestorm in 1582 ontdekt hebben, hopen meer te weten te komen over de gebeurtenis. 

Uit de beschrijvingen leiden ze af dat de storm waarschijnlijk veroorzaakt werd door een reeks van interplanetaire plasmawolken (ICME's, interplanetary coronal mass ejections). De eerste uitbarsting van de zonnewind zou dan de interplanetaire ruimte tussen de zon en de aarde als het ware schoongeveegd hebben, zodat de volgende plasmawolken een groter effect zullen gehad hebben op de aarde. 

De enorme zonnestorm van 1582, en andere gelijkaardige stormen geven belangrijke aanwijzingen over de historische patronen in het 'zonneweer' en door er meer over te weten te komen, hopen de onderzoekers dat ze de toekomstige activiteit van de zon beter zullen kunnen voorspellen. 

De historische gegevens lijken erop te wijzen dat zware stormen zoals die van 1582 minstens eenmaal per eeuw voorkomen en dus kunnen we verwachten dat de aarde in de 21e eeuw door één of meerdere van dergelijke stormen getroffen zal worden. 

En terwijl zonnestormen voor de moderne tijd weinig effecten hadden op aarde, op het noorderlicht na, zou een krachtige zonnestorm nu voor miljarden euro's schade kunnen aanrichten en wereldwijd elektriciteitsnetwerken kunnen uitschakelen. 

Zo legde een middelmatig zware zonnestorm in 1989 bijvoorbeeld het elektriciteitsnetwerk in Quebec plat en een zwaardere storm zou ergere gevolgen kunnen hebben. De zwaarste zonnestorm die voldoende gedocumenteerd is, de Carrington-gebeurtenis van 1859, had toen alleen een invloed op de eerste telegraaflijnen, maar zou nu veel meer schade aanrichten. 

Zonnestormen worden veroorzaakt door storingen in de atmosfeer van de zon. Ontploffingen met een hoge energie die bekend staan als zonnevlammen, kunnen gepaard gaan met een enorme toename van de zonnewind die een plasmawolk genoemd wordt. Die zonnedeeltjes bewegen zich enorm snel voort - aan wel meer dan 5 miljoen kilometer per uur - en ze reageren met de magnetosfeer van de aarde - de magnetische velden rond de aarde. Daarbij veroorzaken de deeltjes het noorderlicht en ze kunnen ook elektronische toestellen in de war sturen. 

Zonnestormen kunnen ook dodelijke niveaus van straling meevoeren. De magnetosfeer van de aarde beschermt ons daartegen, maar nu de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA en andere landen plannen hebben om de komende tientallen jaren opnieuw naar de maan te reizen, en zelfs verder, is het belangrijker dan ooit om een accuraat model van het zonneweer te hebben om de missies te kunnen plannen.

Die les heeft de NASA geleerd tijdens de Apollo-missies, toen een zonnestorm aan de aarde voorbijtrok in augustus 1972. Die storm zou fataal geweest zijn voor astronauten die op dat ogenblik op de maan zouden geweest zijn. Gelukkig was Apollo 16 in april van dat jaar teruggekeerd naar de aarde en Apollo 17 werd pas in december gelanceerd. 

We kunnen ons dus maar beter voorbereiden op zonnestormen, zoals op andere natuurrampen. Sinds het uitvallen van de elektriciteit in Quebec in 1989 hebben de elektriciteitsmaatschappijen maatregelen genomen om hun netwerken beter bestand te maken tegen het zonneweer, maar het is moeilijk om op alles voorbereid te zijn. Maar een ding is wel zeker: als de volgende krachtige zonnestorm komt, zal dat een schitterend schouwspel geven. 

De studie over de nieuwe Portugese beschrijvingen van de zonnestorm van 1582 is gepubliceerd als preprint in ArXiv. Dit artikel is gebaseerd op een artikel in Universetoday (CC BY 4.0)

Een houtsnede uit de 16e eeuw van het noorderlicht aan de hemel.
Digitale collectie Bayerische StaatsBibliothek (Res/Astr. p. 207u)

Meest gelezen