Hoe één (gefotografeerd) A4'tje de carrière van Nederlandse premier Rutte fors liet wankelen: een reconstructie

Je mag hem nu zéker een kat met negen levens noemen. Waar het twee weken geleden nog in de sterren stond geschreven dat de Nederlandse VVD-leider Mark Rutte opnieuw premier zou worden, hing zijn politieke carrière gisteren aan een zijden draadje. Hij overleefde nipt een motie van wantrouwen, maar moet met meer dan één deuk verder. En dat allemaal door één gefotografeerd A4'tje. Een reconstructie. 

17 maart, verkiezingsavond: Niemand twijfelt, Mark Rutte wordt opnieuw premier

Wanneer om 21 uur de stembussen sluiten en de eerste exitpolls binnenlopen, twijfelt niemand nog aan wat zelfs voor de verkiezingen een vaststaand feit leek. Mark Rutte, die Nederland al sinds 2010 leidt, zal opnieuw premier worden. Welke partijen in de coalitie zouden zitten, daar durft geen analist geld op inzetten, maar de toekomst voor Rutte leek (opnieuw) verzekerd. Zijn partij, de rechts-liberale VVD, werd weer de grootste en ging er zelfs enkele zetels op vooruit. 

"Ontzettend blij" reageert Rutte die avond nog voor de camera's. Hij pleit voor een korte regeringsvorming, want de coronacrisis wacht. Naast de VVD zitten op dat moment de ChristenUnie, de christen-democraten van CDA en het links-liberale D66 in zijn regering. En zeker met die laatste twee wil hij verder.

Bekijk hier een fragment uit zijn reactie na de exitpoll. De tekst gaat daaronder voort. 

Videospeler inladen...

25 maart, 9 uur: Het A4'tje dat alles zal beïnvloeden

Eén week later blijkt al snel dat die "korte regeringsvorming" vooral een droom zal blijven. Op dat moment hebben twee verkenners - Kajsa Ollongren (D66) en Annemarie Jorritsma (VVD) - al gesproken met zowat alle politieke partijen om te kijken welke regering haalbaar zou zijn. Op de agenda van de twee vandaag? Een nieuw gesprek met VVD-leider Mark Rutte en D66-leider Sigrid Kaag.

Net voor aanvang van dat gesprek krijgt verkenner Ollongren te horen dat ze een positieve coronatest heeft afgelegd. Dat had ze naar eigen zeggen niet verwacht. Ze schrikt, onder meer omdat ze een medisch verleden heeft, neemt al haar spullen bij elkaar en verlaat gehaast het Nederlandse parlement.

Ze loopt van het gebouw naar haar auto. Een fotograaf van het Nederlandse persbureau ANP staat buiten op de wacht en slaagt erin haar te fotograferen. Ollongren heeft haar notities los vast, waardoor je op de foto kan lezen wat er op de voorste pagina van haar bundel papieren staat. 

Kajsa Ollongren verlaat het parlement met haar notities onder de arm.

Het document met als titel "Aandachtspunten 2e ronde VVD en D66" bevat enkele zaken die de verkenners in het achterhoofd moeten houden tijdens het gesprek. Later zullen de twee zeggen dat het opgemaakt is door ambtenaren en dat ze het document naar eigen zeggen nog niet hadden bekeken. 

Het meest opvallende punt op dat A4'tje? "Positie Omtzigt, functie elders". Die vier woorden gaan duidelijk over Pieter Omtzigt, een populair Kamerlid voor CDA, dat geregeld een luis in de pels is voor de regering. Het is ook hij die een punt maakte van de "toeslagenaffaire", waardoor de regering van Rutte viel

Als je inzoomt op de foto, kan je het document lezen.

De verkenners benadrukken meteen dat het document geen directe weergave is van de gesprekken met de partijleiders en de twee stappen op. Er worden twee nieuwe verkenners het veld ingestuurd. 

Met deze wissel is de kous (nog) niet af. Dé vraag die Nederland - en zeker de politieke wereld daar - blijft beroeren? Welke partij heeft tijdens de gesprekken de positie van Omtzigt naar boven gehaald? Het ligt heel gevoelig bij onze noorderburen, want parlementsleden zijn de hoogste macht. En daar moeten fractieleiders zich niet mee moeien, zo klinkt het. 

25 maart, laat op de avond: Een interview dat Rutte zal achtervolgen

In een interview met de Nederlandse publieke omroep NOS benadrukt Mark Rutte dat hij het onderwerp zeker niet op tafel heeft gegooid. "Ik heb er vanavond ook contact over gehad met Sigrid Kaag. Ook namens haar kan ik zeggen dat wij het in onze gesprekken niet over Omtzigt hebben gehad", klinkt het. Het is nu tijd om verder te gaan met de onderhandelingen, vindt Rutte. Of hier iemand verantwoording over gaat afleggen? "Neen. Hun verkenningsopdracht is gestopt."

Bekijk hier een fragment uit het interview. De tekst gaat daaronder voort. 

Videospeler inladen...

29 maart: Politieke druk neemt toe

De gemoederen zijn nog niet gaan liggen. Iedereen wil duidelijkheid over wie nu wat heeft gezegd. En ook de reactie van Rutte - dat niemand verantwoording zal geven - ligt zwaar op de maag. 

Ex-verkenners Ollongren en Jorritsma nemen in een tekst de volledige schuld voor de uitgelekte nota op zich en zeggen nog dat in geen van hun gesprekken het over Omtzigt is gegaan. Maar vanwaar dan die vier woorden op het document? De Kamer wil meer tekst en uitleg. 

VVD-leider Mark Rutte met CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt

1 april, 11.30 uur: Kamerleden krijgen álle notities van de verkenners

Na enkele dagen politiek gekibbel halen de parlementsleden hun slag thuis. Om 11.30 uur krijgen ze - vrij ongezien - álle documenten van de twee oorspronkelijke verkenners. Het gaat om verslagen van de gesprekken en om foto's van handgeschreven aantekeningen. 

De parlementsleden speuren aandachtig naar hét stuk waar het voor hen allemaal om draait: de passage over Omtzigt. En die vinden ze in de notities van het gesprek met Mark Rutte. "Je moet wat met Omtzigt: minister maken", staat er te lezen. 

Ik heb me dat achteraf verkeerd herinnerd. Dat betreur ik ten zeerste.

Premier Mark Rutte

Hij wilde Omtzigt dus niet per se weg, maar minister maken. Dat zou je als een promotie kunnen bekijken, maar veel parlementsleden en analisten zagen er toch vooral een manier in om hem de mond te snoeren. Als hij in het beleid zit, kan hij niet meer "lastig" doen. 

1 april, late namiddag: Pittig debat in Kamer, Rutte die het zich "verkeerd heeft herinnerd"

Er volgt een lang en slopend debat in de Kamer, waar Mark Rutte wordt gehoord. Want had net hij niet een hele tijd beweerd dat hij er zeker niét over had gesproken? "Ik heb met eer en geweten de pers te woord gestaan. Uit het verslag van mijn gesprek blijkt dat het wel over Omtzigt is gegaan. Dat roept terecht veel vragen op. Ik heb me dat achteraf verkeerd herinnerd. Dat betreur ik ten zeerste."

Bekijk hier een fragment uit de tussenkomst van Rutte in de Kamer. De tekst gaat daaronder voort. 

Videospeler inladen...

Toch opmerkelijk: ook de twee verkenners herhalen dat ze zich het gesprek niet herinneren. De bewuste zin staat namelijk in het verslag dat een ambtenaar heeft opgesteld, maar er staat niets over in hun eigen aantekeningen. En dus moet het "zo terloops ter sprake zijn gekomen" dat ze het zich niet herinneren, zo klinkt het. De oppositie vindt dat onwaarschijnlijk. 

Hoe dan ook staat duidelijk de positie van Rutte onder druk. D66-leider en coalitiepartner Kaag had het over "een patroon van vergeetachtigheid" bij Rutte. "Niet of fout herinneren" is iets wat Rutte inderdaad al vaker heeft ingeroepen als excuus, zo blijkt ook uit een montage van het Nederlandse programma "Nieuwsuur". 

Bekijk hier de compilatie van "Nieuwsuur". De tekst gaat daaronder voort. 

2 april, 3 uur: Motie van wantrouwen overleefd, maar Rutte komt met deuken buiten

Waar twee weken geleden iedereen nog overtuigd was dat hij opnieuw premier zou worden, hangt de politieke carrière van Rutte in de loop van de avond en de nacht aan een zijden draadje. Er gaat worden gestemd over een motie van wantrouwen, ingediend door de oppositie. Rutte verliest de tijd uit het oog en moet zich naar de plenaire zaal spurten onder het oog van de camera's. 

Bekijk hieronder de beelden. De tekst gaat daaronder voort. 

Videospeler inladen...

De motie van wantrouwen haalde het niet, omdat zijn coalitiepartners hem redden. Met een motie van afkeuring stemmen alle partijen - behalve zijn eigen VVD - wél in. Zo'n motie is minder bindend, maar wel een duidelijk signaal. 

Een motie van afkeuring keurt het gedrag of het beleid van een minister of premier af, maar er zijn geen consequenties aan verbonden. Een motie van wantrouwen betekent dat er geen vertrouwen meer is in de persoon, hij of zij moet opstappen. 

D66-leider - en dus coalitiegenoot - Kaag klinkt vrij duidelijk. "Ik zou er mijn conclusies aan verbinden."

Bekijk hier wat Kaag in de namiddag zei tegen Rutte in het parlement en wat ze vannacht zei over de motie van afkeuring. De tekst gaat daaronder voort. 

Videospeler inladen...

Rutte zelf ziet het probleem niet. Hij vindt dat hij kan aanblijven, maar zegt dat hij "de boodschap heeft gehoord en ter harte neemt". "Ik zal mijn stinkende best doen om het vertrouwen terug te winnen."

Bekijk hier de reactie van Rutte van afgelopen nacht. De tekst gaat daaronder voort. 

Videospeler inladen...

En nu? De kat met negen levens heeft er een leven bijgekregen

"Rutte is nog nooit eerder zo veroordeeld in de afgelopen tien jaar als nu", zegt Wilco Boom, politiek journalist bij de Nederlandse Radio 1, in "De ochtend". "Maar het blijft moeilijk om een regering zonder VVD (de grootste partij, red.) te vormen. Alleen zijn de mogelijkheden na vannacht wel fors kleiner geworden. Met de rechts-radicale partijen wilde Rutte sowieso niet werken, maar nu heeft ook de linkse oppositie de motie van wantrouwen gesteund. Zij zullen ook niet snel het kabinet-Rutte aan een meerderheid willen helpen."

Mark Rutte is nog nooit eerder zo veroordeeld in de afgelopen tien jaar als nu

Wilco Boom, politiek journalist

De enige mogelijkheid volgens Boom? "De huidige coalitie tussen VVD, D66, ChristenUnie en CDA voortzetten. Al zullen er wel aanpassingen aan het beleid moeten komen, want D66 is groter geworden." Los daarvan zal er ook aan het vertrouwen met vooral CDA moeten worden gewerkt. "Minister-president wordt wellicht toch Rutte, al zal hij daar met meer dan één extra deuk zitten. En die deuken zullen niet meteen uitgeblutst zijn."

Beluister hier de analyse van Wilco Boom uit "De ochtend" op Radio 1.

Meest gelezen