Videospeler inladen...

Hoe een testprik voor Vlaams minister Bart Somers (Open VLD) wereldwijd fake nieuws werd

Al twee maanden circuleert op sociale media een misleidend fragment uit Het Journaal van VRT NWS. Daarin is te zien hoe Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Bart Somers (Open VLD) op 1 februari een nagespeelde coronaprik kreeg, zonder naald, tijdens een testdag in het vaccinatiecentrum van Bilzen. Antivaxers gebruiken die beelden alsof het gaat om een minister die zich "niet durft te laten vaccineren".

BEKIJK hier hoe de testprik die minister Bart Somers twee maanden geleden liet zetten in een mum van tijd uitgroeide tot fake news. Lees daaronder het hele verhaal. 

Videospeler inladen...

Op 1 februari organiseerde het vaccinatiecentrum in sporthal De Kimpel in Bilzen een testdag als voorbereiding van de opstart van de vaccinatiecampagne. Radio 2 Limburg interviewde die ochtend centrummanager Annemie Scheepers over het doel van de oefening: "We testen het volledige traject, vanaf de aankomst op de parking tot en met het vertrek op de parking, we hebben daarvoor vrijwilligers opgetrommeld die een rollenspel spelen en die bijvoorbeeld ook zullen doen alsof ze blind zijn, of flauwvallen. Zo kunnen we bekijken hoe we zulke situaties best aanpakken.” 

Minister van Binnenlands Bestuur Bart Somers (Open VLD) woonde de testdag bij. Het Journaal van VRT NWS filmde van dichtbij hoe Somers van een verpleegster een oefenprik kreeg. Ook dat onderdeel werd namelijk getest tijdens de zogenaamde "dry run" of oefendag in het vaccinatiecentrum. Maar vanzelfsprekend werd er begin februari nog geen echte naald of echt vaccin gebruikt.

Bekijk hieronder het originele item in Het Journaal van 1 februari 2021 en lees verder onder de video.

Videospeler inladen...

Somers plaatste het journaalitem ook op zijn eigen Facebookpagina. Daar benadrukte hij: "Ik heb voor alle duidelijkheid geen echte spuit/prik gekregen." 

Nadat een Belga-journalist een videofragment van de proefvaccinatie op Twitter plaatste, verduidelijkte Somers ook in een tweet: "Er werd tijdens deze dry-run geen vaccin toegediend en zelfs geen prikje gegeven. Anders had ik wel harder ‘Auww’ geroepen."

Virale video

Toch werd de oefenprik van Somers een wereldwijde hit onder antivaxers, die twijfel willen zaaien over de coronavaccins. De bal ging al aan het rollen op 1 februari zelf. Nog tijdens het zevenuurjournaal plaatste een landgenoot die dag op Facebook een filmpje van 7 seconden, opgenomen van het televisiescherm met een smartphonecamera, dat inzoomde op de nagespeelde vaccinatie van Somers. De context van de testdag in het vaccinatiecentrum liet de man daarbij weg: "Blijkbaar vergeten ze wel nog altijd het dopje af te doen bij de vaccinatie", schreef hij als commentaar bij zijn filmpje.

Het Facebookbericht ging viraal. Het werd meer dan 7.000 keer gedeeld, ook door buitenlandse profielen, en honderdduizenden keren bekeken. 

Lees verder onder de afbeelding.

Het misleidende filmpje dat de hele wereld rondging, werd al op 1 februari op Facebook geplaatst door een landgenoot. Ondanks het toevoegen van een factchecklabel blijft het opduiken. Bron: Facebook

Factchecks

Al snel verschenen ook de eerste factchecks over het misleidende virale filmpje. Knack publiceerde een stuk op 3 februari, AFP Nederland op 4 februari. Wie het filmpje deelde op Facebook, kreeg vanaf dan een bericht te zien dat het ging om misleidende beelden waarvan de context ontbreekt. 

Zelfs de Georgische factcheckers van Myth Detector schreven erover op 12 februari, toen de video ook in Georgië was aanbeland. Ook de RTBF wijdde recent een artikel aan hoe ook in Frankrijk en Franstalig België beelden van de oefenprik circuleren.

Deze factchecks hebben niet kunnen voorkomen dat de video blijft opduiken. Al snel was het fragment uit Het Journaal terug te vinden in tweets en Facebookberichten in het Engels, Italiaans, Turks, Spaans, en zelfs in het Japans. Daarbij werd dan beweerd dat het ging om een "fake vaccinatie" van een minister die zich zelf niet durfde laten vaccineren. Antivaxers beschouwen dat als bewijs dat er voor de burger iets "verborgen gehouden wordt" over de veiligheid van de coronavaccins.

De video van 7 seconden werd opgepikt over de hele wereld en in een misleidende context geplaatst. Bron: Twitter

Alternatieve videosites spelen een grote rol in de verspreiding van dergelijke video's. Ze worden geüpload op BitChute, Clideo of andere sites die in tegenstelling tot Facebook of YouTube niet, of slechts in mindere mate, aan inhoudelijke screening doen.

Zo zijn er verschillende versies van het originele filmpje terug te vinden op Clideo en BitChute. Eén daarvan is een schermopname van een Instagrambericht van "Rise Up Melbourne", een profiel van Australische antivaxers. Dat toont het fragment van 7 seconden twee keer na elkaar en beweert dat de vaccinatie zonder naald bedoeld is "om ons uit te lachen, een kenmerkende zet van de Duivel". Volgens "Rise Up Melbourne" zijn tegenstanders van vaccinatie verwikkeld in "een spirituele oorlog tegen het kwade". Deze variant van de video duikt vervolgens ook talloze keren op in socialemediaberichten van antivaxers.

Verschillende versies van de originele misleidende Facebookvideo verschenen op alternatieve videosites zoals Clideo en BitChute. Bron: BitChute

Foute details

Tot op vandaag gaat de verspreiding van het misleidende fragment op deze manier gewoon verder: op Facebook, op Twitter, op Instagram en zelfs op TikTok. Behalve het weglaten van de context van de oefendag in het vaccinatiecentrum, raken geleidelijk aan ook nieuwe foute details toegevoegd aan het verhaal. 

De uiterstrechtse Canadese activist Ezra Levant, die werkt voor het internetmedium Rebel News, plaatste op 30 maart bijvoorbeeld een versie van het filmpje op Twitter. Volgens hem ging het om "de Belgische minister van volksgezondheid" (in werkelijkheid is dat Frank Vandenbroucke van Vooruit) die deed alsof hij het vaccin kreeg. De video werd meer dan 100.000 keer bekeken. 

Ook in maart bleef het filmpje circuleren, o.a. op TikTok, op Instagram in Australië en bij een uiterstrechtse activist in Canada. Bron: TikTok, Twitter, Instagram

"Onverantwoord"

Minister Somers betreurt het fenomeen. Zijn woordvoerder wijst op het belang van het organiseren van zo'n oefenmoment: "Om te kijken of alles vlot kon verlopen zodra de vaccins er waren, organiseerden verschillende vaccinatiecentra een dry-run. Zo keken ze onder meer hoe lang het duurt om een persoon te vaccineren en of er geen grote wachtrijen ontstaan. Dat mensen dit oefenmoment aangrijpen om fake news te verspreiden is onverantwoord en gevaarlijk."

De minister benadrukt ook dat hij zich "uiteraard" ook echt zal laten vaccineren, "zodra hij aan de beurt is".

Manipulatoren

Had Het Journaal de nagespeelde prik van minister Somers van zo nabij moeten filmen? Ook beelden van echte vaccinaties van prominente figuren worden vaak door antivaxers verkeerd voorgesteld om te misleiden. In landen waar de vaccinatiecampagne vroeger op gang kwam dan in België, was precies hetzelfde gebeurd, met verdachtmakingen rond de gefilmde coronaprikken van de Amerikaanse president Joe Biden of de Israëlische eerste minister Netanyahu.

Tim Pauwels, ombudsman van VRT NWS, verdedigt de redactie van Het Journaal: "Ik kan begrijpen dat die vaccinatie met het kapje nog op de naald gefilmd is, omdat het nu eenmaal markant is dat men bij een testrun zo ver gaat om zelfs die handeling uit te voeren – zelfs het ontsmetten – terwijl er eigenlijk natuurlijk geen vaccinatie plaatsvindt. Dat gebeurde, voor zo ver ik weet, om realistisch in te schatten hoeveel mensen men in een bepaalde tijd kon vaccineren."

"Moeten we dan bewust vermijden dat te filmen omdat sommige manipulatoren daarmee aan de slag kunnen ? Ik denk dat het juist heel belangrijk is dat journalisten onbevangen hun werk doen zonder zich af te vragen wie er eventueel zijn voordeel zou kunnen doen of misbruik zou kunnen maken van verslaggeving. Als we rondwandelen met het idee “Dat gaan we maar niet filmen, want dat zouden trollen kunnen misbruiken”, dan vergroot je juist de voedingsbodem voor complottheorieën."

"Journalisten moeten de wereld tonen zoals hij is. Het allerbelangrijkste is dat mensen erop kunnen vertrouwen dat we dat onbevangen doen. En de testrun is getoond zoals hij heeft plaatsgevonden."

Meest gelezen