Museum De Reede in Antwerpen opent nieuwe vleugel met aangrijpende oorlogskunst van Käthe Kollwitz

De Duitse kunstenares Käthe Kollwitz verloor een zoon en een kleinzoon in de beide wereldoorlogen. In Antwerpen zijn pakkend grafisch werk en ook enkele beelden van haar te zien in een gloednieuwe vleugel van Museum De Reede aan de Schelde. Kollwitz is bekend van haar "Treurend ouderpaar" op de Duitse begraafplaats van Vladslo.

Het "Treurend ouderpaar" van Käthe Kollwitz, twee meer dan levensgrote beelden op het Duitse oorlogskerkhof van Vladslo, is vereeuwigd in een liedje van Willem Vermandere. "Ik ken geen heviger wereld, geen menselijker bede dan die twee donkere stenen die zo diepe schreien om vrede." Het “Treurende Ouderpaar” staat vlakbij het graf van Peter Kollwitz, de jonge zoon van de kunstenares die al bij het begin van de Eerste Wereldoorlog sneuvelde. Het is geen monument voor hem alleen, maar een aanklacht tegen alle geweld. Zijn moeder heeft er 18 jaar aan gewerkt, even lang als haar zoon heeft geleefd.

Herbekijk beelden uit het Journaal (oktober 2014) met Kathelijn Vervarcke, die een boek schreef over het "Treurend ouderpaar":

Videospeler inladen...

Käthe Kollwitz (1867-1945) overleed 76 jaar geleden, net voor de Duitse capitulatie in de Tweede Wereldoorlog, waarin ze ook notabene ook een kleinzoon verloor. Precies op haar sterfdag, 22 april, opent in Museum De Reede in Antwerpen een tentoonstelling met haar werk, waarin het lijden, maar ook de solidariteit centraal staat. 

Voorzitter Harry Rutten van Museum De Reede: “Peter Kollwitz was 18 en ging vrijwillig in dienst in 1914. Hij was op vakantie in Noorwegen, ontmoette daar Britse en Franse leeftijdsgenoten en ze gingen allemaal “oorlogje voeren”. Moeder Käthe heeft nog een goed woordje voor Peters plannen gedaan bij haar man, een arts die faliekant tegen was. Natuurlijk heeft ze daar later veel wroeging over gehad. Ze heeft zich ontwikkeld tot een pacifiste.”

Hoofden en handen

Veel van Kollwitz' werken zijn verwant aan het "Treurend Ouderpaar". In Antwerpen zijn talrijke verweesde vaders en vertwijfeld wachtende  moeders te zien. Neem nu een tekening van een eenzaam kerstfeest, met vader en moeder bij een kale kerstboom zonder kinderen. “Je ziet de verslagenheid, de hopeloosheid,” zegt Harry Rutten. Maar behalve de vertrokken gezichten zijn er ook handen die reiken, omvatten en ondersteunen, al was het maar het eigen droeve hoofd. Käthe Kollwitz was zeer geëngageerd en begaan met het lot van armen, van vrouwen, van kinderen. 

Copyright (C) reserved

Het Antwerpse Museum De Reede kreeg uitzonderlijk 47 werken in bruikleen van het gerenommeerde Käthe Kollwitzmuseum in Keulen, en toont ook de vier uit de eigen collectie. Houtsneden in brutaal contrasterend zwart en wit, litho’s en enkele potloodtekeningen. Er zijn ook vijf kleinere bronzen beeldhouwwerken te zien: een zelfportret, wanhopige moeders, de beroemde “Pieta” waarvan een groot exemplaar in de Neue Wache in Berlijn staat. De jongen die model stond voor de zoon was Peter, haar zoon die later jong zou sneuvelen. 

Copyright (C) reserved

De titel van de tentoonstelling is een zin van schrijver Goethe, die Kollwitz op het eind van haar leven vaak gebruikte: “Saatfrüchte sollen nicht vermahlen werden” (zaad mag je niet vermalen, red.). Het zaad staat symbool voor de jongeren die niet terugkeerden van het front. Harry Rutten: “Zaad moet je zaaien. Als al die jonge mensen naar het front gingen, dan werden die zaden gewoon verbrand.” 

Het leven is lijden

Museum De Reede bestaat nog maar vier jaar en is gespecialiseerd in grafiek. Behalve de tijdelijke tentoonstelling met werk van Käthe Kollwitz is vooral werk te bewonderen van de Belg Félicien Rops, de Spanjaard Francisco Goya en de Noor Edvard Munch, uit de privécollectie van Harry Rutten. Met als rode draad de mens en het lijden. “Alle werken hier hebben het menselijk lot als gegeven. En ja, het leven is waarschijnlijk voor de meeste mensen inderdaad lijden.” 

Herkenning is geruststelling en troost

Harry Rutten: “Ik denk dat elke vorm van kunst een bron van troost kan zijn, in de mate waarin ze raakt aan wat zich voordoet in het leven en waar iedereen op een andere manier tegenaan loopt. Daardoor wordt het herkenbaar, bijvoorbeeld als je de psychische verscheurdheid ziet van Munch of de seksuele gedrevenheid van Rops. Je moet er iets in herkennen van jezelf. Ik denk dat dat de geruststellende en troostende factor is.”

De tekeningen en afdrukken van Kollwitz zijn 100 jaar oud en blijven brandend actueel. Het plan om haar werk de ruimte te geven in  Museum De Reede lag al even op tafel, maar werd uitgesteld wegens corona. Nu opent een nieuwe vleugel in het gebouw aan de Scheldekade. Een opmerkelijke investering in moeilijke coronatijden.

Grafiek is de kunst van de arme man

Museum De Reede is een privé-initiatief van Harry Rutten, voormalig reder en gepassioneerd verzamelaar van grafisch werk. “Grafiek is de kunst van de arme man”, lacht hij, “het was en is nog altijd perfect mogelijk om voor een paar honderd euro een mooi werk aan te schaffen.” Maar enkele jaren geleden werd zijn verzameling te groot en besloot hij een museum op te richten. Dat opende de deuren in 2017.

Het was de bedoeling om binnen de vijf jaar genoeg bezoekers te ontvangen om de werkingskosten te dekken. “Het staat niet op mijn voorhoofd getatoeëerd, maar ik hoop nog altijd op 25.000 mensen per jaar,” zegt Rutten. Zover is het nog lang niet; corona is ook voor dit museum een lelijke streep door de rekening.

Maar Museum De Reede blijft wel privé; in moeilijke tijden aankloppen bij de overheid om bij te passen met subsidies vindt Harry Rutten "flauw". Hij wil zijn collectie blijven delen en aanvullen met bruiklenen, zoals nu uit Keulen. Nog op het programma dit jaar: de hedendaagse kunstenaressen Paula Rego en  Marcelle Hanselaar. En daarna Léon Spilliaert, Rembrandt en Eugeen Van Mieghem, aan wie vlak naast de deur een apart museum is gewijd.

Kunst voor iedereen

Harry Rutten ziet het breed: “Het is hier geen exclusieve aangelegenheid. Dit is kunst voor iedereen. Je hoeft er niet voor naar school geweest te zijn. Je moet beginnen met kijken, niet met studeren. Dat deed ik ook met Goya. Kijken, nadenken, fantaseren, ervan schrikken. Iedereen kan er wat mee. Kom maar binnen, zelfs al snap je er geen donder van.” 

Käthe Kollwitz in Museum De Reede aan de Ernest van Dijckkaai in Antwerpen loopt tot 19 juli 2021. Het "Treurend ouderpaar" staat op de Duitse militaire begraafplaats, Houtlandstraat 3 in Vladslo. In het nabijgelegen Koekelare is er sinds 2014 een permanent Käthe Kollwitzmuseum, met originele etsen en veel informatie over het korte leven van zoon Peter.

Käthe Kollwitz en zonen Hans (l) en Peter (r) in 1909
Käthe Kollwitz in 1906

Meest gelezen