Brug in aanbouw door Chinees bedrijf - foto VRT

Montenegro: een klein land in de klauwen van de Chinese draak

De voormalige Joegoslavische republiek Montenegro dreigt te worden uitverkocht aan China. De Chinezen bouwen er wegen en bruggen, maar dat kost veel geld. Montenegro heeft moeite om zijn leningen aan Chinese banken terug te betalen, en als het in gebreke blijft, dan hebben de schuldeisers het recht om de afgewerkte infrastructuur op te eisen. Montenegrijnse politici hebben de EU gevraagd om hen te helpen. Maar er is weinig Europese appetijt om een lidstaat in spe die ervoor koos in zee te gaan met China financieel bij te staan. Een verhaal met veel kantjes aan.

We rijden slingerend door kloven en ravijnen, langs de Montenegrijnse Morača-rivier. Hier voel je aan den lijve wat Montenegro letterlijk betekent: Zwarte Berg(en). Over de kleur kan worden gediscussieerd, maar het grootste deel van het Balkanland bestaat inderdaad uit bergen. En dat heeft zijn gevolgen voor de connectiviteit. Een tochtje van de hoofdstad Podgorica naar pakweg badplaats Budva kost algauw meer dan een uur, terwijl de afstand nauwelijks 60 kilometer bedraagt. Dat komt natuurlijk door al dat kronkelen.

Gevaarlijke wegen

De weg die wij namen – een jaar of drie geleden, na het afwerken van een reportage aan de Montenegrijnse kust – is de M-2, die naar de grens met Servië loopt. Hij vormt een onderdeel van de verbinding tussen Montenegro en de Servische hoofdstad Belgrado. 

Een belangrijke verbinding, want de Serviërs houden van de kust – die ze sinds de afscheiding van Montenegro in 2006 zelf niet meer hebben – en ook voor de handel is de weg niet minder dan een levensader. Maar dus: supertraag en ook gevaarlijk, deels door de slechte manieren van de Balkanchauffeurs die blind zijn voor volle lijnen op het asfalt, maar ook door de vele bochten en dito putten.

M-2 autoweg langs de Morača-rivier

Al rijdend valt mijn oog op een reeks bouwvakkersbarakken. Maar vooral op de gigantische betonnen pijlers erboven, tientallen meters hoog. Hier wordt een brug gebouwd. Dan merk ik iets wat nog opvallender is: een bord met Chinese opschriften. En tenslotte, als we uit de wagen zijn gestapt, wacht ons nog een aha-erlebnis. Een groep Chinezen met helmen op loopt onze richting uit. Hand voor de lens: "No filming, no filming, private…". De aanwezigheid van een buitenlandse cameraploeg is niet gewenst.

Omstreden bouwproject

Chinese officials zijn nooit erg blij met de onverwachte aanwezigheid van buitenlandse journalisten. Dat geldt dus ook voor deze ingenieurs, die werken aan een omstreden bouwproject. Omstreden, vooral omdat China erbij betrokken raakte. 

Het Montenegrijnse traject van de zogenoemde "paneuropese Corridor XI" – een autosnelwegroute die van Italië naar Roemenië loopt – is een goeie 160 kilometer lang. In 2014 sloot de Montenegrijnse regering een akkoord af met de Chinese Bridge en Road Corporation over de bouw van het middelste stuk van het traject. Een half jaar later werd de eerste spade in de grond gestoken.

Chinese opschriften bij bouwwerf brug in hartje Montenegro - foto VRT

Dat stuk is zowat 40 kilometer lang, meteen ook het moeilijkste gedeelte, waar tunnels en bruggen moeten worden aangelegd om de grillige bergen te trotseren. Daardoor kost het ook veel. Bijna een miljard euro vroegen de Chinezen ervoor. Dat gebeurde via een tender, dus het zal wellicht een gunstig voorstel zijn geweest – al was er toen al bezorgdheid over de transparantie. Het geld werd geleend bij de Export-Import Bank, ook uit China. Terug te betalen in twintig jaar – met een aanlokkelijk aflossingsuitstel van zes jaar. Die période de grâce is nu voorbij, en van de zomer moet de eerste schijf van ruim 60 miljoen euro op tafel worden gelegd. 

Kunnen de Montenegrijnen afbetalen?

De Montenegrijnse economie werd zwaar getroffen door de coronacrisis. Ze is immers in grote mate afhankelijk van het toerisme, en de toeristen… die bleven uiteraard weg het voorbije jaar. Een aderlating van 60 miljoen euro is dan ook niet min voor een klein land als Montenegro. 

En dus probeerde de Montenegrijnse regering – samengesteld uit andere partijen dan degene die destijds het akkoord met China ondertekenden – de EU begin deze maand te overtuigen om te helpen bij de afbetaling, bijvoorbeeld door een herfinanciering tegen een lagere interestvoet dan de twee procent die verschuldigd is aan de Chinese bank.

Kronkelweg door de Montenegrijnse bergen.

Maar Brussel was niet onder de indruk. "Wij betalen geen leningen terug die worden afgesloten met een derde partij", zo luidde het antwoord droogweg. Een beetje begrijpelijk, want van Europese kant was al van in het begin gewaarschuwd voor een Chinese betrokkenheid bij het Montenegrijnse infrastructuurproject. Wel beloofde de Europese Commissie te helpen bij de afwerking van de twee andere stukken van het traject in Montenegro, via haar eigen Europese Investeringsplan voor de Balkanlanden.

Beslag op de gebouwde infrastructuur?

Hoewel de Europese reactie op het eerste gezicht logisch lijkt, houdt ze ook risico's in. Hulp aan Montenegro zou de greep van China kunnen verzwakken. Als de Montenegrijnen hun schuld niet kunnen afbetalen (op dit ogenblik zeggen ze weliswaar dat dat nog niet het geval is), dan kan de Chinese schuldeiser contractueel beslag leggen op de aangelegde infrastructuur. Dat deden de Chinezen eerder al met een haven in Sri Lanka, en ook onder meer Pakistan en Djibouti hangt een dergelijk lot boven het hoofd.

Ontmoeting in 2015 tussen de - toenmalige - Montenegrijnse premier Djukanovic en premier Li Keqiang van China

Er is bovendien het grotere plaatje van de Chinese aanwezigheid in de regio. Peking is immers ook elders in de regio erg actief, en dat maakt duidelijk deel uit van een bewuste strategie. China probeert in de landen van het voormalige Oostblok politieke en economische invloed te verwerven, door ze te betrekken bij het Belt and Road Initiative, een gigantisch infrastructuurproject dat Azië moet verbinden met Europa en Afrika, onder auspiciën van Chinese bedrijven en banken. 

Chinese invloed in Oost-Europa en de Balkan

Toekomstige Europese lidstaten zoals Montenegro of Servië hapten gretig toe, maar ook EU-land Hongarije is goede maatjes met Peking. De Chinezen sleepten de geplande aanleg in de wacht van een snelle spoorwegverbinding tussen Boedapest en Belgrado, de Servische hoofdstad. 

China doet het in de regio ook goed met zijn vaccindiplomatie. Zo ontving Servië sinds begin dit jaar miljoenen dosissen van het Chinese Sinopharm-vaccin, waarmee het snel een flink deel van zijn eigen bevolking kon inenten, en ook vaccin-sinterklaas kon spelen voor gegadigden uit de buurlanden.

Vaccindiplomatie: Chinees vaccin Sinopharm wordt toegediend in Servië
Copyright 2021 The Associated Press. All rights reserved.

Die invloed van China aan de (zuid-)oostflank van de EU is al langer een doorn in het oog van de Europese leiders. De laatste tijd is Europa assertiever aan het worden tegenover Peking. Twee jaar geleden gebruikte de Europese Commissie al het woord "systeemrivaal" in een document over de China-strategie van de EU. Anders gezegd: een land met een politiek systeem dat haaks staat op de waarden van de Europese Unie. De laatste maanden spaarde de EU ook zijn kritiek niet inzake de behandeling van de Oeigoeren in de Chinese provincie Xinjiang, of de aftakeling van de democratische vrijheden in Hongkong.

Daarom valt te verwachten dat Europa toch nog demarches zal ondernemen om de Montenegrijnse afhankelijkheid van Peking te verlichten. Maar dat zal niet met de grote trom gebeuren. En zeker niet met een open geldbeugel. Intussen blijven de Chinese bouwvakkers en ingenieurs in de bergen van Montenegro beton storten. De Montenegrijnen mogen hopen dat als de autoweg ooit opengaat, het geld van de tolhuisjes niet rechtstreeks naar een Chinese bankrekening wordt versluisd.

(Bekijk de Terzakereportage uit 2018 over de halfslachtige relatie van Balkanlanden Servië en Montenegro met de EU)

Videospeler inladen...

Meest gelezen