Mistig Lierde-Belga Image

Weet jij wat "Het 'kakkelatje' zal niet zo vaak een 'concarde' krijgen" betekent? Dialectwoorden uit Lierde uitgelegd

Het dialect in Lierde, een relatief kleine gemeente in de Vlaamse Ardennen in Oost-Vlaanderen, is er een met opvallende woorden. Zo zeggen ze op een mistige dag dat er 'smuik' is, en als het heel koud is hangen er al eens 'kekels', of ijspegels aan het dak. En 'kakkelatje' is het lievelingetje in de klas, en die krijgt niet zo vaak een oorveeg of 'concarde'. Het zijn enkele voorbeelden die Veronique De Tier van het Instituut van de Nederlandse taal uitlegt.

Dialecten durven te verdwijnen, maar Radio 2 Oost-Vlaanderen gaat regelmatig op zoek naar dialectwoorden uit de provincie om die een beetje in ere te houden. De oorsprong en betekenis van die woorden zijn soms heel verrassend. Zoals in Lierde, in het hartje van de Vlaamse Ardennen, hebben ze een speciale uitdrukking wanneer leerlingen een dag school overslaan: "Dan zeggen ze 'achter d'oage luupn'", zegt Veronique De Tier van het Instituut van de Nederlandse taal.

Beluister het interview, of lees verder eronder:

Mistig Lierde-Belga Image

"Achter de haag lopen dus, waarbij de haag iets heimelijks heeft", legt De Tier uit. "Het is een veel oudere uitdrukking voor spijbelen of brossen. Het wil zeggen dat je niet op de schoolbanken zit, maar dat je 'school houdt achter de struiken', in het struikgewas, in open lucht dus."

Het 'kakkelatje' is het lievelingetje van de juf of van de meester
Veronique De Tier van het Instituut van de Nederlandse taal

En om in de schoolsfeer te blijven is er ook een heel mooi woord dat in Lierde, en ook in de volledige Denderstreek, wordt gebruikt: het "kakkelatje", dat is het lievelingetje van de juf of van de meester in de klas. "De precieze afkomst van het woord is niet gekend, maar het is een expressief woord. Zo bestaat er ook het meer gekende 'kakkenestje' en het zou misschien wel van dat woord kunnen afgeleid zijn." Een ander bekend Oost-Vlaams woord hiervoor is 'keppekeutel'.

Dieren en insecten

De Griekse taal sluipt ook in het dialect in Lierde, zoals in het woord 'arrekatis', een woord dat gebruikt wordt voor hagedis. De Tier legt uit: "Het komt waarschijnlijk van het Griekse 'echis' dat slang betekent. Je hoort het in Oost-Vlaanderen op verschillende manieren uitgesproken: 'aketisse', 'akkertissie', 'okkertisse', 'ekke(r)tisse', enzovoort. Het zou een samenstelling zijn met een woord dat slang betekent."

Ook andere dieren of insecten hebben leuke benamingen in de streek: een 'erpel' is een mannetjeseend. Het woord zou verwijzen naar een donkerbruine kleur. "De -el is een verkleiningsuitgang en betekent dus eigenlijk 'bruintje'", laat De Tier ons weten. "Het woord is bekend in Oost-Vlaanderen en ook in een deel van Antwerpen. En zelfs in het oosten van Duitsland, waar het door Vlaamse kolonisten zou zijn meegebracht."

Een 'pieternelleke' of 'pimpernelleke' is het lieveheersbeestje

Veronique De Tier van het Instituut van de Nederlandse taal

En iets meer gekend woord voor veel mensen, vermoeden we, is het woord 'pieternelleke', een leuk woord voor het lieveheersbeestje. "Als je in de database van de Zuidelijk-Nederlandse Dialecten kijkt, zie je honderden verschillende woorden hiervoor. Waarschijnlijk is het een volksetymologische ontwikkeling onder invloed van de naam Pieternelle ‘Petronilla' ", legt De Tier uit. "Het zal ontstaan zijn uit een woord als 'pimpernelleke' dat ook gebruikt wordt voor het lieveheersbeestje, en ook een plantnaam is."

Een 'kekel' aan je dak is een ijspegel

Wanneer het koud is in Lierde en er hangen 'kekels' of 'kijkels' aan je dak, dan hangen er ijspegels aan. "Dat is een bijvorm van kegel en betekent 'ijspegel'. Het is eigenlijk een verkleinwoord van 'keg' of 'spie', een wigvormig voorwerp dus. Het gaat om een vrij oud woord, en in de ruime streek rond Lierde wordt het met een 'k' uitgesproken."

Een 'kekel' of 'kijkel' is een ijspegel, afgeleid van 'keg' of 'spie', een wigvormig voorwerp
Veronique De Tier van het Instituut van de Nederlandse taal

En zouden ze bij het opruimen van de open haard nog dit woord zeggen in Lierde: "We moeten de 'schraboeliën' nog weg doen"? "Dat zijn de restjes die overblijven na het zeven van uitgebrande kolen, de sintels. Het komt van het Franse 'escarbille'", legt De Tier uit. "En ook dit woord heeft verschillende vormen in de dialecten: 'schrammoelje', 'skrebielden', 'schrabielen' en nog anderen. Hoe dat woord precies uitgesproken wordt en waar, hangt af van verschillende factoren zoals het gezin zelf of de omgeving."

Meest gelezen