De Kurşunlugerme-brug, waar 2 waterkanalen over de bogenrijen liepen.
© Jim Crow

Aquaduct van Constantinopel, langste waterkanaal van antieke wereld, had twee goten boven elkaar voor onderhoud

Aquaducten zijn indrukwekkende voorbeelden van de bouwkunst in het Romeinse Rijk. Zelfs nu geven ze nog nieuwe informatie prijs over esthetische, praktische en technische aspecten van hun constructie en gebruik. Wetenschappers van de Johannes Gutenberg Universität Mainz (JGU) onderzochten het langste aquaduct uit die tijd, het 426 kilometer lange Aquaduct van Valens, dat Constantinopel van water voorzag, en ontdekten dat minstens 50 kilometer van het centrale deel van het aquaduct uit twee aparte kanalen bestond. Daardoor kon het aquaduct onderhouden en 'ontkalkt' worden zonder dat de cruciale watertoevoer onderbroken hoefde te worden.  

Het Romeinse Rijk stond niet bepaald bekend om zijn menslievendheid, maar het was op een aantal vlakken zijn tijd ver vooruit, zoals onder meer blijkt uit de talloze grote infrastructuurwerken die uitgevoerd werden voor de Romeinse burgers. 

Het gaat dan bijvoorbeeld om tempels, theaters en amfitheaters, maar ook om een dicht netwerk van wegen, indrukwekkende havens en mijnen. "De meest baanbrekende verwezenlijking van het Romeinse Rijk was echter zijn waterbeheer, meer bepaald de langeafstandsaquaducten die water leverden aan steden, baden en mijnen", zegt doctor Gül Sürmelihindi van de groep Geoarcheologie aan de JGU. 

Aquaducten waren geen Romeinse uitvinding, maar de Romeinen pasten ze wel toe over lange afstanden en op veel plaatsen verspreid over hun rijk, een van de grootste uit de geschiedenis. 

Bijna elke stad in het Romeinse Rijk had een overvloedige toevoer van vers, stromend water en in sommige gevallen was het volume aan water zelfs groter dan het nu is. 

"Deze aquaducten zijn vooral bekend door hun indrukwekkende bruggen, zoals de Pont du Gard in het zuiden van Frankrijk, die vandaag nog steeds rechtstaan na twee millennia", zei JGU-professor Cees Passchier. "Maar het meest indrukwekkende eraan is de manier waarop problemen bij hun constructie opgelost werden, problemen die zelfs voor moderne ingenieurs een uitdaging zouden vormen." 

Momenteel kennen we meer dan 2.000 Romeinse langeafstandsaquaducten en ongetwijfeld zijn er nog een groot aantal niet ontdekt. De studie van Gül Sürmelihindi en haar team concentreerde zich op het meest spectaculaire laat-Romeinse aquaduct, de watertoevoer naar Constantinopel, nu Istanbul, in het huidige Turkije. 

Het aquaduct naar Constantinopel werd in twee fasen gebouwd. In de 4e eeuw werd een korter traject aangelegd (blauw) en in de 5e eeuw van onze tijdrekening werd dat aanzienlijk verlengd (rood).
© Cees Passchier

Kalkafzettingen en het waterbeheer van de Byzantijnen

In het jaar 324 van onze tijdrekening maakte de Romeinse keizer Constantijn de Grote van Constantinopel de nieuwe hoofdstad van het Romeinse Rijk. 

De stad ligt op een strategisch kruispunt van wegen over land en waterwegen, maar de toevoer van vers water was een probleem. Daarom werd er een nieuw aquaduct gebouwd om te stad te bevoorraden met water van bronnen die zo'n 60 kilometer naar het westen lagen. 

De stad groeide echter en in de vijfde eeuw werd het systeem uitgebreid naar bronnen die in vogelvlucht op zo'n 120 kilometer van de stad lagen. Het aquaduct zelf liep echter uiteraard niet in een rechte lijn en het kreeg zo een totale lengte van minstens 426 kilometer. Het werd daarmee het langste in de antieke wereld. 

Het aquaduct bestond uit gemetselde, gewelfde kanalen die groot genoeg waren om erdoor te kunnen wandelen, gemaakt uit steen en beton, 90 grote bruggen en een groot aantal tunnels die tot 5 kilometer lang konden zijn. 

Sürmelihindi en haar team bestudeerden de afzettingen van calciumcarbonaat in het aquaduct, met andere woorden de kalkaanslag die zich vormde in het stromende water. Die afzettingen kunnen heel wat informatie geven over het waterbeheer en de omgeving in die tijd. 

De onderzoekers stelden vast dat het hele aquaductsysteem slechts dunne calciumcarbonaatafzettingen bevatte, goed voor ongeveer 27 jaar van gebruik. 

Uit de annalen van de stad is echter duidelijk dat het systeem meer dan 700 jaar in gebruik is geweest, tot minstens in de 12e eeuw. 

"Dat betekent dat het hele aquaduct onderhouden moet zijn geweest en dat de afzettingen verwijderd moeten zijn tijdens het Byzantijnse Rijk, tot zelfs kort voor het ophield te werken", zegt Sürmelihindi. Afzettingen van calciumcarbonaat kunnen de hele watertoevoer blokkeren en moeten geregeld verwijderd worden. 

(Lees verder onder de foto) 

Doctor Gül Sürmelihindi in het aquaduct.
© Cees Passchier

Een dubbele constructie voor het onderhoud

Het aquaduct is dus laat-Romeins, maar de afzettingen die gevonden werden in het kanaal stammen uit de Byzantijnse middeleeuwen.  

Daardoor zijn de onderzoekers gaan nadenken over mogelijke strategieën om het aquaduct te onderhouden en schoon te maken - aangezien het schoonmaken en herstellen van een 426 kilometer kanaal impliceert dat het weken- of zelfs maandenlang niet gebruikt zou kunnen worden, terwijl de bevolking van de stad afhankelijk was van de toevoer van water door het aquaduct. 

Ze ontdekten vervolgens dat minstens 50 kilometer van het centrale deel van het watersysteem bestaat uit dubbele kanalen, waarbij één kanaal van het aquaduct boven het andere loopt en hindernissen oversteekt dankzij bruggen met twee verdiepingen. 

"Het is erg waarschijnlijk dat dit systeem is opgezet om schoonmaak- en onderhoudswerken mogelijk te maken", zei Passchier. "Het zal een dure maar praktische oplossing geweest zijn."

Jammer genoeg voor het onderzoeksteam is het niet meer mogelijk om de precieze werking van het systeem te bestuderen. Een van de meest imposante bruggen, die van Ballıgerme, werd in 2020 met dynamiet  opgeblazen door schattenjagers die ten onrechte dachten dat ze goud in de brokstukken zouden kunnen vinden. 

De studie van doctor Sürmelihindi, professor Passchier en hun collega's van JGU is gepubliceerd in Geoarchaeology. Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van de Johannes Gutenberg Universität Mainz.   

De brug van Ballıgerme voor ze in 2020 opgeblazen werd door schattenjagers.
© Jim Crow
Overblijfselen van het aquaductsysteem:  (a) Ballıgerme-brug voor de vernietiging in 2020 in een typisch dicht Thracisch bos; (b) Kurşunlugerme-brug. De twee waterkanalen liepen over de twee bovenste rijen van bogen; (c) de Valens (Bozdoğankemer) aquaduct-brug in Istanbul, dicht bij het einde van het aquaduct; (d) een van de bronnen in Pınarca, die droog stond toen de foto genomen is; (e) het grote kanaal van het aquaduct uit de 5e eeuw in Ballıgerme; (f) het smalle kanaal van het aquaduct uit de 4e eeuw nabij de Kurşunlugerme-brug; (g) kanaal van de Pınarca vertakking vaan het aquaduct in de buurt van de bronnen. Foto's (a and b): J. Crow. (c–g): C. Passchier.
Gül Sürmelihindi et al in Geoarchaeology (2021))
Een overzicht van het watertoevoersysteem voor Constantinopel voor de bouw van het aquaduct in de 4e en de 5e eeuw, en na het in onbruik raken van het aquaduct.
Gül Sürmelihindi et al in Geoarchaeology (2021))

Meest gelezen