Copyright 2016 The Associated Press. All rights reserved.

Een week "staat van beleg" in de Congolese provincies Ituri en Noord-Kivu: 5 vragen en antwoorden

In het oosten van Congo heeft de bevolking de afgelopen kwarteeuw nauwelijks vrede gekend. De cocktail van bodemrijkdommen, geopolitieke belangen en etnische spanningen in het grensgebied heeft het conflict aan de gang gehouden. Voeg daarbij de inefficiëntie van de VN-Vredesmacht en de corruptie binnen de overheidsdiensten en het leger en de situatie lijkt uitzichtloos. Als een soort van krachttoer heeft president Félix Tshisekedi een week geleden de staat van beleg afgekondigd en in twee provincies de burgerlijke besturen vervangen door militaire gouverneurs. Dat is grondwettelijk, maar het is nooit eerder gebeurd. Wat zit daarachter en vooral: helpt het de lijdende bevolking? 

Waarom is de staat van beleg uitgeroepen?

"Ik ben hier niet om de bevolking te doden, ik ben hier om vrede te brengen", zei de nieuwe gouverneur van Ituri, luitenant-generaal Johnny Luboya Nkashama toen hij zijn nieuwe taak opnam. Ook in de provincie Noord-Kivu nam een militair de macht over. Daar wordt al maanden geprotesteerd om aandacht te vragen voor het geweld op burgers dat maar niet stopt, integendeel. Meer dan 120 rebellengroepen zijn er ondanks 20 jaar aanwezigheid van de meest robuuste VN-vredesmacht ter wereld nog altijd heer en meester. Dagelijks worden er dorpen geplunderd en burgers afgeslacht. 

De vorige twee militaire operaties onder het bewind van president Tshisekedi, samen met de VN-vredesmacht MONUSCO hebben niets opgeleverd. Nu schakelt de president een versnelling hoger en laat hij het burgerbestuur in de twee provincies tijdelijk overnemen, in een poging om de rebellen op de knieën te krijgen. De militairen mogen onder meer mensen oppakken, huiszoekingen verrichten en de gewone rechtbanken worden vervangen door militaire rechtbanken. (Lees verder onder de kaart.)

Hoe reageren de burgers?

De burgers lijken de operatie het voordeel van de twijfel te geven, ook al zijn ze wantrouwig. "We hebben een bevraging gedaan en 66 procent van onze leden was ontvankelijk", zegt Rose Tuombeane, voorzitster van de vrouwenbeweging DYFEGOU uit Butembo aan de telefoon met onze redactie. 

Omdat president Tshisekedi ondanks lang aandringen nog altijd niet op bezoek is gekomen in de meest geteisterde streek rond Beni en Butembo, is ze zelf met een aantal vrouwen naar Kinshasa afgereisd om met hem te praten. "Het is goed dat het leger nu kan overnemen van corrupte ambtenaren en ook de grenzen beter kan bewaken dan de douane, die meedeed met de grondstoffenhandel richting Oeganda en Rwanda. Maar uiteindelijk is dit toch maar een deel van de oplossing." 

Voor Lepaul Bakulu van jongerenorganisatie LUCHA in Goma, is de staat van beleg er overhaast en zonder overleg gebeurd. Zijn beweging heeft al herhaaldelijk mee betoogd om eindelijk op de juiste manier in te grijpen en voor vrede te zorgen. "Wij hadden de president vooraf gevraagd om te onderzoeken waarom de vorige militaire operaties zijn mislukt en om een goed stappenplan uit te werken. Maar dat is niet gebeurd." 

Bekijk hier de video van Lepaul Bakulu (en lees eronder voort):

Videospeler inladen...

Wat wil president Tshisekedi bereiken?

Als je het parcours van president Félix Tshisekedi sinds zijn aantreden twee jaar geleden bekijkt, dan heeft hij op het politieke vlak vriend en vijand verbaasd. Vanuit een bijna onmogelijke positie heeft hij komaf gemaakt met het kamp van oud-president Joseph Kabila. Het politieke apparaat werd grondig vertimmerd en alle Kabila-getrouwen moesten weg, soms op omstreden wijze. Eerst werd de parlementsvoorzitster weggestemd, daarna de premier, en nu voert de president ook een grondige herschikking door van de plaatselijke besturen. Vorige week moest zelfs Zoë Kabila, de broer van de oud-president, opstappen als gouverneur van Tanganyika.  

Het lijkt erop dat deze staat van beleg een nieuwe fase is in die poging om een grote breuk te maken met het verleden en zijn macht te bestendigen. Zeker met zijn nieuwe regering, met nieuwe bondgenoten Bemba en Katumbi én als tijdelijke voorzitter van de Afrikaanse Unie heeft Tshisekedi meer ambitie dan ooit. 

Wie zijn die nieuwe militaire machthebbers?

Onbekend zijn ze niet. Generaal Johnny Luboya Nkashama is een oudgediende van het Zaïrese leger, volgde Laurent Kabila bij zijn revolutie en liep dan over naar de door Rwanda aangestuurde rebellenbeweging RCD Goma, die beschuldigd wordt van oorlogsmisdaden. Ook generaal Constant Ndima was lange tijd een rebel, onder het al even bloeddorstige MLC van Jean-Pierre Bemba. Ndima werd de "bordenwisser" genoemd, omdat zijn troepen erg wreed te werk gingen tijdens operaties in Ituri. Twee officieren dus die bij een eenmaking van het leger na de twee oorlogen, hun carrière konden verder zetten zonder ooit te zijn veroordeeld voor hun aandeel in de wanpraktijken. 

"Dat is de paradox", zegt Rose Tuombeane, "na de oorlog is het leger eengemaakt en zitten we opgescheept met de vroegere beulen die ons nu moeten beschermen". Ze dringt er onder meer bij België en de internationale gemeenschap op aan om speciale rechtbanken op te richten met onafhankelijke onderzoekers, om een eind te maken aan de straffeloosheid en met een nieuw blad te kunnen beginnen. Ook Lepaul Bakulu dringt erop aan dat de rotte appels uit de mand worden gehaald en dat het leger wordt gezuiverd. 

Bekijk hier de video van Rose Tuombeane (en lees eronder voort):

Videospeler inladen...

Is er een alternatief ?

Deze staat van beleg lijkt op een operatie TINA: "There is no alternative". 22 jaar al kijkt de internationale gemeenschap toe op deze verscheurde en geteisterde regio. De VN-vredesmissie MONUSCO is de langste en duurste ter wereld, maar ze wordt steeds meer uitgespuwd door de plaatselijke bevolking omdat ze volgens haar inefficiënt is en te veel vasthangt aan beperkende regels. De voorbije weken is er op verschillende plaatsen betoogd om het vertrek van MONUSCO te eisen, zoals in Butembo. (foto onder en lees daarna verder).

Butembo, Noord-Kivu, protest tegen MONUSCO, foto Louangel Visesa Muhindo, Radio Moto

Bovendien zijn er VN-soldaten die zelf ook verdacht worden van medeplichtigheid aan de grondstoffenhandel. Volgens Marti Waals, die jarenlang als hulpverlener actief was in Congo en nu nog projecten van Caritas steunt in Ituri, zal het ongedisciplineerde Congolese leger weinig soelaas bieden. "Misschien is er nood aan een stevige operatie zoals Artemis, onder Frans-Belgische leiding. Die heeft in 2003 op korte tijd orde op zaken gesteld in Ituri." 

Bekijk hier de video van Marti Waals (en lees eronder voort):

Videospeler inladen...

Voor Marti Waals, maar ook voor de andere getuigen moet de oorzaak van het geweld kunnen worden aangepakt. De grondstoffenhandel naar buurlanden Oeganda en Rwanda in de eerste plaats, samen met de veroordeling van oorlogsmisdaden van de afgelopen kwarteeuw. Dat is een delicaat punt. Een uitgebreid VN-onderzoeksrapport, het zogenoemde Mapping Report, ligt al tien jaar in de kast. Vooral Rwanda houdt de deur dicht omdat het zelf genoemd wordt. Intussen zien de burgers in Oost-Congo voor de zoveelste keer soldaten voorbijkomen.  

Luister hieronder naar de uitleg van Katrien Vanderschoot in De ochtend op radio 1

AFP or licensors

Meest gelezen