AP2011

Welke lessen trekken uit bezoek Biden aan EU en Poetin?

Het bezoek van de Amerikaanse president Joe Biden aan de Europese Unie, aan de NAVO en aan de Russische president Vladimir Poetin zorgde voor een nieuwe wind in de internationale relaties. Welke lessen mogen we trekken?

Zijn doel was om de democratieën te verenigen, zei Biden vlak voor zijn afreis naar Europa. Maar de wereldpolitiek is meer dan een botsing tussen de democraten en de dictators. Amerikanen en Europeanen rekenen zelf heel wat autoritaire staten tot hun bondgenoten en partners, al werden die niet vermeld op de G7-, NAVO- en EU-VS-top afgelopen week.

Bidens oprechte retoriek over waarden verandert de realiteit niet: belangen drijven de wereldpolitiek. De meeste staten werken samen met de meeste andere staten wanneer hun belangen samenvallen, los van hun binnenlands politiek systeem. Dat vraagt om een genuanceerde aanpak en dat is precies wat een week van topontmoetingen opgeleverd heeft. Wat kunnen we onthouden?

 

1. China en Rusland

Eigenlijk is de VS meer naar de EU-visie opgeschoven dan omgekeerd, met name over China. Alle drie de topontmoetingen veroordeelden terecht de repressieve praktijken van China, in binnen- en buitenland. De NAVO verklaarde voor het eerst dat China systemische uitdagingen stelt. Maar het bondgenootschap verwelkomde ook de kans om China te engageren op kwesties van gedeeld belang, zoals het klimaat. De EU-VS-top sprak van een aanpak van China die elementen van samenwerking, competitie en systemische rivaliteit omvat. Dat is precies hoe de EU sinds 2019 haar China-strategie verwoordt.

Eigenlijk is de VS meer naar de EU-visie opgeschoven dan omgekeerd, met name over China. 

De EU-China-relatie is momenteel echter verstoord door China’s overreactie op de mensenrechtensancties die de EU in maart afkondigde. Het Europees Parlement kan het investeringsverdrag dat Brussel en Beijing in december aankondigden (de Comprehensive Agreement on Investment, of CAI) inderdaad niet ratificeren zolang China zijn tegenmaatregelen niet ingetrokken heeft. 

Maar de EU moet opletten dat haar strategie niet verglijdt. Sommigen stellen nu dat de CAI nooit geratificeerd kan worden zolang China de mensenrechten schendt. Dat zou een ommekeer in de strategie zijn en mogelijk de eerste stap naar het stopzetten van alle samenwerking. Dat zou de “nieuwe Koude Oorlog” zijn, waarvan leiders zoals president Macron, bondskanselier Merkel en NAVO-secretaris-generaal Stoltenberg net expliciet gezegd hebben dat ze die niet willen.

Samenwerking met China is mogelijk, op voorwaarde dat de EU daardoor niet medeplichtig wordt aan mensenrechtenschendingen. Daarom werkt de Commissie aan nieuwe wetgeving die bijvoorbeeld de producten van dwangarbeid uit de eengemaakte markt moet houden. “Werk samen waar het kan, duw terug waar het moet”: dat moet de aanpak blijven.

“Werk samen waar het kan, duw terug waar het moet”: dat moet de aanpak blijven.

Wat precies de Amerikaanse China-strategie zal zijn, is af te wachten. China zelf zou best de oproep van President Xi eerder deze maand ter harte nemen om meer vrienden te winnen en het beeld van een geloofwaardig, geliefd en gerespecteerd China te creëren. Hoe assertiever China zich opstelt, hoe meer het riskeert de constructieve houding, die nu nog in de meeste Europese hoofdsteden heerst, teniet te doen.

Over Rusland zijn Amerikanen en Europeanen veel eensgezinder, dankzij Ruslands eigen agressieve houding. Dat de ontmoeting tussen Biden en Poetin, de laatste in de reeks, plaatsvond was al belangrijk op zich. Als dit het begin van een dialoog is, vermindert het de kans op escalatie. En als dat Ruslands grootmachtenstatus vergroot: waarom niet? Dat bevredigt een van Ruslands strategische doelstellingen en het kost het Westen niets.

2. Multilateralisme

“Building Back Better for the World” is Bidens antwoord op China’s “nieuwe zijderoute” (het “Belt and Road Initiative”). De aanpak die hij voorstelt is eigenlijk dezelfde als die van de strategie voor connectiviteit met Azië die de EU al in 2019 aannam. 

Overtuig landen ervan een open economie in stand te houden, zowel om niet eenzijdig van China afhankelijk te worden als om te kunnen profiteren van een duurzaam Europees en Amerikaans investeringsaanbod. Maar beide initiatieven lijden onder dezelfde zwakte: waar gaat het geld vandaan komen? Brussel en Washington zouden er goed aan doen dit snel te concretiseren.

De EU en de VS moeten effectief een positieve agenda voor de wereldpolitiek voorstellen. “Wij zijn China niet” volstaat niet meer om steun van andere landen te krijgen. Die willen weten wat Brussel en Washington te bieden hebben. Belangrijke bouwstenen van zo’n multilaterale agenda zijn de plannen om een minimumbelasting op multinationale bedrijven te heffen en de Wereldhandelsorganisatie te hervormen. Daarover zal er nog stevig onderhandeld worden, zowel tussen de EU en de VS als met de rest van de wereld.

“Wij zijn China niet” volstaat niet meer voor VS en EU om steun van andere landen te krijgen.

In dezelfde zin zullen de EU en de VS samenwerken aan een Top voor de Democratie. Geen Top van de Democratieën dus, die al te snel als een alliantie tegen de niet-democratieën gezien kan worden. Maar de EU en de VS moeten de niet-democratieën net mee aan boord krijgen en thematische coalities opzetten om samen te werken rond specifieke uitdagingen. 

Een Top voor de Democratie gaat eerder om het beschermen van de democratie binnen de EU en de NAVO tegen hun eigen antidemocratische krachten (zoals Bidens voorganger en de homofobe Hongaarse regering, om er maar twee te noemen).

3. Weerbaarheid en defensie

Voor je de wereld kunt engageren, moet je inderdaad je thuisbasis beveiligen. Vandaar de sterke nadruk die de NAVO legt op weerbaarheid tegen “hybride” bedreigingen, met name uit Rusland en China. Het bondgenootschap bevestigde dat het Artikel 5 kan inroepen na een hybride aanval, inclusief een cyberaanval.

Als die slachtoffers veroorzaken of een hele samenleving stilleggen, kan dat inderdaad als een oorlogsdaad beschouwd worden. Maar de meeste hybride acties blijven onder die drempel, dus is het maar de vraag of Artikel 5 veel afschrikkend effect zal hebben.

Het maar de vraag of het aangepaste Artikel 5 veel afschrikkend effect zal hebben.

Eigenlijk is er een doctrine nodig over een veelzijdig antwoord, inclusief diplomatieke en economische sancties en zelfs cybertegenaanvallen. Voor veel van die instrumenten is echter niet de NAVO, maar de EU bevoegd. 

In de EU kunnen de Europeanen sterke solidariteit en geloofwaardige afschrikking opbouwen: na een cyberaanval of economische chantage tegen één lidstaat moet er vergelding door alle lidstaten komen. Een sleutelelement van weerbaarheid is de toegang tot je markt, en wie er al dan niet handel mag drijven of investeren op de Europese markt is een beslissing die alleen de EU kan nemen. De NAVO-top stelde dan ook terecht dat zijn beleid qua weerbaarheid verenigbaar moet zijn met de bevoegdheden van de EU.

Voor het eerst sinds WO II is Europa niet meer het prioritaire toneel voor de Amerikaanse strategie.

In de NAVO zouden de Europeanen er goed aan doen dringend de echte defensie-implicaties van de opkomst van China aan te pakken. Namelijk dat de eerste verdedigingslijn in Europa Europees zal moeten zijn, vermits de VS in geval van een gelijktijdige crisis in Azië en Europa, wellicht Azië voorrang zal geven. 

Biden sprak straffe taal over de “heilige band” van Artikel 5, maar niettemin zouden Amerikaanse versterkingen wel eens later en in kleinere aantallen kunnen komen. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog is Europa niet meer het prioritaire toneel voor de Amerikaanse strategie.

4. Wat nu EU?

Al bij al zijn de Europeanen opgelucht dat ze opnieuw een gesprekspartner in het Witte Huis hebben en kijken ze ernaar uit met Biden samen te werken. Zonder echter hun doelstelling van strategische autonomie op te geven.

Die had de EU al voor Trump geformuleerd, dus moet ze ze niet opgeven omdat Trump de verkiezingen verloren heeft – temeer daar hij, of iemand van zijn slag, misschien volgende keer wel wint. Werk samen waar het kan, maar zelfs tegen de VS moet de EU occasioneel durven terugduwen, om de Europese belangen veilig te stellen.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen