België moet in ieders belang patenten op vaccins helpen opheffen

Deze week beslissen ons parlement en de Europese Unie over al dan niet tijdelijk opheffen van de patenten op coronavaccins en -medicatie. Volgens Artsen Zonder Grenzen moet België er een zaak van maken dat alle landen COVID-19 middelen mogen produceren.

Het wordt een bewogen week in de discussie rond patenten op COVID-19 middelen. Vandaag buigt het Belgische federale parlement zich over haar standpunt over de zogeheten “TRIPS-vrijstelling”, die landen moet toelaten om – tijdelijk – patenten en andere vormen van intellectuele eigendom op COVID-19 vaccins, geneesmiddelen, tests en andere medische middelen op te heffen. 

Later deze week starten mogelijk ook onderhandelingen bij de Wereldhandelsorganisatie over dit voorstel en bespreekt een Europese top de Corona pandemie. Frankrijk en Spanje steunen de TRIPS-vrijstelling, net als het Europees Parlement. Ook in de Belgische regering is een ruime meerderheid gewonnen voor de vrijstelling. Het is dus hoog tijd dat België zich nu ook bij Frankijk en Spanje aansluit als voorstander en de vrijstelling verdedigt in de EU. Maar waarom precies?

 Rijke westerse landen kochten quasi het volledige aanbod van Covid-19 vaccins op.

Deze week passeren we in België de kaap van 10 miljoen toegediende Covid-19 dosissen en de vaccinatie van jongeren ligt in het verschiet. In Afrika, een continent met meer dan een miljard inwoners werden nog maar iets meer dan dertig miljoen vaccins dosissen toegediend. De situatie is tekenend voor de rest van de wereld: rijke westerse landen kochten quasi het volledige aanbod van Covid-19 vaccins op, terwijl heel wat andere landen nog niet eens hun gezondheidswerkers en risicopatiënten hebben kunnen vaccineren. En dat komt in de eerste plaats door een gebrek aan voldoende dosissen. 

Ongetwijfeld heeft u het al een aantal keer gehoord, maar zolang er landen zijn waar te weinig gevaccineerd is, lopen we het risico op varianten waar ook onze vaccins niet langer tegen opgewassen zijn. In Brazilië alleen al zijn er meer dan 90 varianten in omloop.

Een tweede hindernis voor een echte wereldwijde respons tegen COVID, zijn de producenten en hun winstbejag. Westerse producenten leveren bijvoorbeeld maar een fractie van hun COVID-19 tests aan lage en middeninkomenslanden. Want die brengen elders natuurlijk meer op. Nochtans zijn testen een essentieel middel om de pandemie te bestrijden, zeker bij een gebrek aan vaccins. Ondertussen kleuren Zuidelijk Afrika en Latijns-Amerika nogmaals bloedrood in coronacijfers en -overlijdens.

Waarom is de Europese commissie tegen?

Het tijdelijk opheffen van intellectuele eigendom op COVID-19 testen, geneesmiddelen en vaccins is een belangrijke stap voor een wereldwijde productie van zowel vaccins en andere middelen en om de tekorten weg te werken. En toch is de Europese Commissie tegen de vrijstelling. 

Officieel omdat ze niet gelooft dat de vrijstelling een oplossing biedt voor de wereldwijde tekorten. Maar wat horen we van commissaris voor Economie, Breton, die ook de COVID-19 vaccin taskforce van de Commissie leidt?

De Europese Unie moet tegen het einde van het jaar de grootste vaccinproducent ter wereld zijn”. 

En dit toont aan waar het probleem zit. De Commissie wil dat de farmaceutische industrie de tests en vaccins in Europa produceren, en exporteren naar de rest van de wereld. Ondertussen blijft productiecapaciteit in onder andere India, Canada, Indonesië, Egypte, Zuid-Afrika en heel wat andere landen onbenut. 

Maar hebben ze daar wel de capaciteit om kwaliteitsvolle vaccins te produceren? Het antwoord daarop is volmondig: ja.  

De visie van de Commissie is bijzonder kortzichtig en zelfvernietigend want we riskeren een langere pandemie met meer doden. In India vielen de voorbije maanden tot 6000 COVID-19 doden per dag. Vermits in een groot deel van de wereld nog bijzonder weinig mensen gevaccineerd zijn, kan de situatie in India makkelijk overslaan op andere landen. 

Alle economische sectoren zouden lijden onder een langere wereldwijde pandemie. De effecten van de piek in India waren nu al voelbaar in heel wat sectoren, ook in België. We kunnen dus alleen maar vaststellen dat voor de Europese Commissie de belangen van een handvol farmaceutische bedrijven primeren over de gezondheid en banen van duizenden mensen, ook in Europa.

Pokeren met mensenlevens

Net nu consensus rond de TRIPS-vrijstelling binnen de Wereldhandelsorganisatie (WTO) binnen handbereik is, dreigt de Europese Commissie de onderhandelingen te verstoren door een tegenvoorstel te lanceren. Volgens haar zijn “dwanglicenties” de oplossing. Die laten generische productie van geneesmiddelen toe, zonder toestemming van de patenthouder. 

Artsen Zonder Grenzen steunt het gebruik van dwanglicenties, maar het middel is te beperkt voor een pandemie als deze. Zo is export in de praktijk quasi onmogelijk. Export en internationale samenwerking zijn nochtans essentieel bij een pandemie waarin heel wat landen tekorten kennen en slecht een beperkt aantal landen productiecapaciteit hebben.

Bij dwanglicenties blijven ook productie-informatie en de resultaten van klinische studies geheim. Dit is echter informatie die vaak nodig is voor het reproduceren van bijvoorbeeld tests en vaccins, en om toelating te krijgen om ze op de markt te plaatsen. 

Het voorstel van de Commissie laat de beperkingen van dwanglicenties ongemoeid, en vraagt om een discussie over details van dwanglicenties die al lang vastliggen in het internationaal recht. Met haar tegenvoorstel tracht de Europese Commissie de aandacht af te leiden van de vrijstelling en de onderhandelingen te rekken. Het is alsof men bij een bosbrand om een blusvliegtuig vraagt en de noodcentrale een discussie aangaat over het belang van brandblusapparaten. Ondertussen sterven er wel iedere dag mensen.

“Ja, maar … alleen Europa kan kwaliteitsvolle vaccins produceren!”

Neen. De tegenargumenten van de TRIPS-vrijstelling zijn al lang onderuitgehaald. De aanwezigheid van productiecapaciteit werd reeds meermaals aangetoond door de bedrijven zelf en door de directeur van de Wereldhandelsorganisatie, Dr. Ngozi Okonjo-Iweala. Artsen Zonder Grensen heeft zelf nog een aantal bedrijven in Afrika geïdentificeerd die kwaliteitsvolle mRNA vaccins kunnen produceren. Ontwikkelaars in Thailand, in China, India werken ondertussen zelf aan eigen mRNA vaccins. En vermits heel wat basismaterialen van vaccins ook zwaar gepatenteerd zijn, kan de TRIPS-vrijstelling net mogelijke tekorten van basismaterialen helpen vermijden.

Wat primeert, is dat het recht op leven en op een waardig leven, de belangrijkste mensenrechten zijn.

Uiteraard moeten we onderzoek en ontwikkeling van vaccins, test en geneesmiddelen blijven ondersteunen. Maar een wereldwijd monopolie dat miljoenen mensenlevens en een langere pandemie riskeert, kan toch moeilijk als een geschikte stimulans worden geacht? Bovendien betreft de voorgestelde vrijstelling een tijdelijke maatregel, en zal niet ieder land van de vrijstelling gebruik maken. 

Om de productie van vaccins snel op te starten zullen ook verdere stappen nodig zijn, zoals financiering en het delen van praktische productiekennis. Na anderhalf jaar pandemie met bijna 4 miljoen doden kunnen we deze beslissingen niet langer overlaten aan farmaceutische bedrijven. Ze hebben er duidelijk geen interesse in, net omdat ze genieten van een wereldwijd monopolie beschermd door intellectuele eigendomsrecht.

“Ja maar … Eigendom is een mensenrecht!”

Farmaceutische bedrijven, hun advocaten en lobbyisten sturen steeds radicalere ideeën de wereld in om de TRIPS-vrijstelling te ondermijnen. Een nieuw argument is dat het intellectuele eigendomsrecht een mensenrecht is, en er daarom niet aan geraakt mag worden. 

Nu is de erkenning van het intellectuele eigendomsrecht als een mensenrecht omstreden en niet universeel. Wat primeert, is dat het recht op leven en op een waardig leven, de belangrijkste mensenrechten zijn. Het standpunt dat deze lobbyisten propageren dat het intellectuele eigendomsrecht primeert op het recht op leven, druist in tegen reeds lang erkende rechtsregels en principes in de WTO-TRIPS-overeenkomst, de Doha verklaring en allerhande mensenrechtenverdragen.

Fundamenteel moeten Europese leiders zich de vraag stellen op welke morele basis zij midden in een wereldwijde pandemie andere landen het recht blijven ontnemen om zelf medische middelen, waar duidelijk een tekort aan is, te produceren of van elders te importeren. 

Het is aan onze Belgische overheid om ook in Europa mee te pleiten dat in men in de huidige omstandigheden landen en producenten moet helpen om te produceren met alle mogelijke middelen, en het is aan het parlement om onze overheid hiertoe aan te zetten.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen