James Arthur Photography

Het ging toch beter met de waterkwaliteit? Hoe zit dat dan nu met die PFOS-vervuiling?

De afgelopen jaren was er vooral goed nieuws over de verbeterde kwaliteit van het oppervlaktewater in Vlaanderen, maar nu blijkt dat op de meeste plaatsen voor PFOS toch de milieunormen worden overschreden. Hoe zit het nu? Is de waterkwaliteit goed of niet?

Wat is PFOS en wat is er aan de hand?

PFOS oftewel perfluoroctaansulfonaten zijn chemische stoffen die behoren tot de brede familie van de PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen). Deze chemische stoffen worden in allerlei alledaagse producten gebruikt voor hun goede eigenschappen: ze zijn water-, vet- en vuilafstotend. Heel handig dus om pakweg regenjassen, schoonmaakmiddelen, verpakkingen of anti-aanbakpannen van te maken.

Helaas hebben deze stoffen ook een aantal slechte eigenschappen. In eerste instantie zijn ze niet of amper afbreekbaar. Doordat het zo’n kleine deeltjes zijn, kunnen ze ook in je lichaam terechtkomen. Je gaat er niet meteen van doodvallen, maar de familie van PFAS-stoffen is wel in verband gebracht met nierkanker en teelbalkanker, verhoogde cholesterolwaarde en een verlaagde immuunreactie.

Deze video legt het uit, lees eronder voort:

Videospeler inladen...

De redactie van "Pano" kreeg meetresultaten van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) in handen waaruit blijkt dat PFOS niet alleen overal in Vlaanderen in het oppervlaktewater voorkomt, maar op de meeste plaatsen in zulke grote hoeveelheden dat het de milieunormen overschrijdt. Antwerpen bijvoorbeeld spant de kroon, daar lagen de hoeveelheden 110 keer hoger dan toegelaten volgens de normen.

Was de waterkwaliteit niet veel verbeterd?

De afgelopen jaren zijn regelmatig berichten verspreid over de verbeterde kwaliteit van het oppervlaktewater. Was dat dan gelogen? "Nee", zegt professor ecotoxicologie Lieven Bervoets van de Universiteit Antwerpen. "De algemene waterkwaliteit is de voorbije 30 jaar heel sterk verbeterd." Hetzelfde horen we ook bij andere experten.

Tot 20 à 30 jaar geleden was er vooral een groot zuurstoftekort in veel Vlaamse waterlopen. "Door de lozingen van ongezuiverd afvalwater, kwam heel wat organisch materiaal in de waterlopen", legt Bervoets uit. "Daardoor was er veel bacteriële activiteit en dat verbruikt zuurstof. Met weinig zuurstof kunnen nog weinig andere organismen overleven."

Door de waterzuiveringsinstallaties van Aquafin is dat de afgelopen decennia sterk verbeterd en leven er zelfs weer vissen in onze waterlopen. Alleen is er nog veel werk aan de winkel. Het advies om de vis die je zelf vangt niet op te eten, blijft daarom bijvoorbeeld gelden. "We raden af om zelf gevangen vis te consumeren", zegt ook Katrien Smet van de VMM. "Behalve PFAS zitten er ook heel veel kwik, PCB’s en dioxines in die vis." En zwemmen in waterlopen blijft ook afgeraden.

Wat zijn nog de verbeterpunten?

Doordat de algemene waterkwaliteit zo slecht was 30 jaar geleden, was er weinig aandacht voor de zogenoemde micropolluenten zoals PFOS. "Die waren toen ook al aanwezig, maar dat viel minder op", zegt Bervoets. "Het is dankzij de verbetering van de waterkwaliteit dat de micropolluenten nu prominent naar voren komen."

Er wordt volgens verschillende experts nu ook veel meer gemeten dan vroeger het geval was. "De VMM meet de PFAS nog maar enkele jaren", zegt Bervoets daarover. Zijn onderzoeksgroep heeft op bepaalde locaties wel oudere metingen tot 15 jaar terug gaan, maar kan daarmee uiteraard geen uitspraken doen die heel Vlaanderen dekken.

Toch vermoedt hij dat het ook met die micropolluenten beter gesteld is dan enkele decennia geleden. "Het zou verwonderlijk zijn mocht iets wat niet meer gemaakt wordt blijven stijgen", zegt hij. "In onze eigen metingen rond de 3M-vestiging in Zwijndrecht zien we in elk geval een daling."

Los daarvan gaat ook de kwaliteit van het oppervlaktewater in landbouwgebieden erop achteruit. Er zitten nog steeds teveel nitraten in het water. Dat heeft vooral te maken met bemestingspraktijken, die dringend duurzamer moeten worden om de Europese waterkwaliteitsdoelstellingen te behalen.

Moeten we ons zorgen maken?

De experts zitten daar niet helemaal op dezelfde lijn. "Natuurlijk moeten we ons zorgen maken", zegt professor en kankeronderzoeker Nikolas van Larebeke (Universiteit Gent). "Elke dosis PFAS, hoe klein ook, is schadelijk. Vergelijk het met roken. Het effect van één sigaret is onmeetbaar klein. Maar een roker beperkt zich niet tot één sigaret."

Op dezelfde manier zorgt de voortdurende blootstelling aan PFAS in onze leefomgeving, gecombineerd met alle andere toxische stoffen waar we aan worden blootgesteld, wél voor gezondheidsrisico's. Al blijft het moeilijk om precies in te schatten hoe groot die risico's zijn.

Bervoets deelt de bezorgdheid over de hotspots met grote vervuiling, maar nuanceert ook. "De meest beruchte PFOS-stoffen worden al 20 jaar niet meer gemaakt, maar we moeten er ons wel van bewust zijn dat de problemen lang nog niet opgelost zijn", zegt de professor ecotoxicologie. "We moeten zeker alert blijven voor nieuwe componenten die wel nog altijd gemaakt worden en in ons water kunnen belanden."

Door Europese regelgeving moeten nieuwe componenten getest worden op hun toxiciteit, al is dat volgens Bervoets geen garantie dat daarna op korte termijn metingen naar zullen uitgevoerd worden. "Hoe meer je moet meten, hoe duurder het wordt", zegt Bervoets. "Er zijn honderdduizenden componenten die je kunt meten. Het is niet zo dat echt gevaarlijke producten nog zomaar in ons milieu zullen terecht komen. Dat is echt wel een verbetering tegenover 20 jaar geleden."

Dat neemt niet weg dat er natuurlijk nog steeds een historische vervuiling is. "Er is geen goede manier om de PFOS te saneren, daar gaan we nog lang mee zitten", legt hij uit. "Je kunt moeilijk alle waterlopen in heel Vlaanderen uitbaggeren. Het zit overal." Bervoets maakt de vergelijking met DDT. Die pesticide is al sinds de jaren 70 verboden. "DDT of de afbraakproducten ervan meten we nu nog in elk visstaal dat we meten, in elke mossel en in elk sedimentstaal."

De meest vervuilde locaties uitbaggeren is mogelijk wel een optie bij PFOS, maar dan moet er nog een oplossing bedacht worden voor het vervuilde slib. En ook dat wordt niet evident. "Als je het niet kunt saneren, moet het ergens gestockeerd worden op een veilige manier zodat er niet in het grondwater terechtkomt."

Meest gelezen