Zeelandse invloeden bij dialect van grensgemeente Wachtebeke: "Een 'dulve' of afwateringsgreppel komt van delven"

Het Wachtebeekse dialect heeft geen invloeden uit één specifieke hoek. Sommige woorden komen uit buurland Nederland overgewaaid ('dulve') of uit Frankrijk ('sarge') en zelfs uit Scandinavië ('geinster'). Burgemeester Rudi Van Cronenburg (Anders) is geboren en getogen in Wachtebeke, maar krijgt toch wat stress als hij over zijn dialect ondervraagd wordt: "Ik ben al bang voor het examen, " lacht hij in het Radio 2-programma Start Je Dag.

Groeze of groenze is het loof van (meestal eetbare) planten: aardappel- of wortelloof bijvoorbeeld. "Letterlijk betekent het 'wat groeit'," legt Veronique De Tier van het Instituut voor de Nederlandse taal uit. "Het is niet alleen verwant aan groeien, maar ook aan gras." Burgemeester Van Cronenburg moest, tijdens de vrijdagse "dialectenquiz" in het ochtendprogramma Start Je Dag bij Radio 2 Oost-Vlaanderen, het antwoord op groeze schuldig blijven, en ook op het woord dulve. Dat betekent letterlijk afwateringsgreppel en is afkomstig van de Zeeuwse buren van Wachtebeke. "Het is iets wat gedolven is. Het wisselen van -o en -u komt vaak voor in dialecten," verduidelijkt De Tier. "In Zeeland gebruiken ze het standaard voor sloot."

Sanskriet

Een geinster is in het Wachtebeeks voor een vonk. In Scandinavië en Duitsland hebben ze verwante woorden. Volgens de dialectspecialiste is geinster afgeleid uit de oudere vorm ga-hainist. Daarin zou het eerste deel 'vonk' kunnen zijn. Het tweede deel betekent 'brand'. Bassen komt enkel in het Nederlands voor en betekent: blaffen, schreeuwen of tekeergaan. Het Sanskriet kent een vergelijkbare vorm. Waarschijnlijk gaat het om klanknabootsing.

Beluister hieronder het gesprek met burgemeester Van Cronenburg en dialectenexperte Veronique De Dier en lees daaronder verder.

In Oost-Vlaanderen verstaan ze onder lezen niet alleen een boek lezen, maar ook 'bidden'. Nochtans is de oorspronkelijke betekenis van lezen 'verzamelen'," legt Veronique De Tier uit. "In sommige dialecten spreekt men van aren lezen (granen verzamelen) Het standaardtaalwoord uitgelezen betekent 'uitgezocht' of 'voortreffelijk’. Misschien moeten we voor de 'boeken lezen'-betekenis denken aan ‘verzamelen met de ogen’." Maar lezen is dus ook ‘bidden’, als in ‘uit de bijbel voorlezen, de mis lezen of gebeden uit een gebedenboek lezen’.

De oorspronkelijke betekenis van 'lezen' is 'verzamelen', je zou dus kunnen zeggen 'letters verzamelen'

Veronique De Tier, Instituut voor de Nederlandse Taal

Een bees: alom gekend

Een sarge, uitgesproken als soarzje is een 'beddendeken' en is afgeleid uit het Oudfranse sarge en serge die zich gebaseerd hebben op het volkslatijn sarica, wat in het Latijn een ‘zijden stof’ was. Voor velen, ook buiten Wachtebeke, is een bees gekend. "Het woord is afgeleid van het Belgisch-Franse baise en baiser dat 'zoen' en 'kussen' betekent," verduidelijkt De Tier. Ook voor romantische ziel Van Cronenburg was dat een makkie.

Ik ben ervaringsdeskundige in peuteringen. Ik heb vaak 'pakken slaag' gekregen

Rudy Van Cronenburg, burgemeester Wachtebeke

Wat burgemeester Rudy Van Cronenburg ook meteen wist, is een peutering of 'een pak slaag'. De Tier heeft een verklaring: "Peuteren betekent naast ‘wroeten’ ook ‘slaan’. De grondbetekenis van peuteren, maar ook van poteren (-o en -eu worden in dialecten vaak gewisseld) is ‘steken' of 'stoten’. Je kan dus iets in de grond steken en ermee wroeten, maar je kan ook iemand aanstoten en als dat wat hard aankomt, is het pak slaag niet ver weg." Vreemd dat Van Cronenburg dat niet kent, zegt hij zelf: "Ik ben nochtans ervaringsdeskundige," lacht hij. "In het krijgen wel te verstaan."

Meest gelezen