Een reconstructie van hoe de 'drakenman' er uitgezien kan hebben.
Chuang Zhao

Chinese 'drakenman' is nauwer aan ons verwant dan de neanderthalers en mogelijk een nieuwe mensensoort

Een internationaal team van onderzoekers heeft de meer dan 146.000 jaar oude, uitzonderlijk goed bewaarde Harbin-schedel bestudeerd en zegt dat die het potentieel heeft om grote delen van de menselijke evolutie te herschrijven. Volgens de onderzoekers maakte hij deel uit van een afstammingslijn die dichter bij de moderne mens staat dan de neanderthalers, die tot nu gezien werden als onze nauwste verwanten. Volgens een aantal onderzoekers behoort de schedel toe aan een nieuwe mensensoort, Homo longi, de 'drakenman'. Andere onderzoekers denken dat de schedel toebehoort aan de raadselachtige denisova-mensen. 

De ontdekking van de Harbin-schedel is een verhaal apart. De schedel zou in 1933 gevonden zijn door een arbeider die meewerkte aan de bouw van een brug over de Songhua-rivier in de buurt van de stad Harbin, in de noordoostelijke Chinese provincie Heilongjiang. 

Die brug werd gebouwd in opdracht van de Japanners, die toen de streek bezet hielden. De arbeider was zich bewust van de waarde van zijn vondst en om te vermijden dat ze in handen zou vallen van de Japanners, verstopte hij de schedel in een put. Daar bleef de schedel tientallen jaren liggen, tot de familie van de man achter het geheim kwam en in 2018 besloot de schedel te schenken aan de Hebei GEO Universiteit. 

Daar is de schedel dan uitgebreid geanalyseerd door een team van Chinese, Australische en Britse wetenschappers die nu hun bevindingen gepubliceerd hebben in drie artikels. En die bevindingen benadrukken het uitzonderlijke belang van de schedel. 

"Het Harbin-fossiel is een van de meest complete menselijke fossiele schedels in de wereld", zei mede-auteur en professor paleontologie aan de Hebei GEO Universiteit Qiang Ji. "In dit fossiel zijn veel morfologische details bewaard gebleven die van kritisch belang zijn voor het begrip van de evolutie van het geslacht Homo en de oorsprong van Homo sapiens." 

(Lees verder onder de illustratie)

De Harbin-schedel langs alle kanten bekeken;
Xijun Ni et al., The Innovation 2021

Midden Pleistoceen

Door de aparte manier waarop de Harbin-schedel gevonden is en de lange periode tussen de vondst en het onderzoek, is er geen informatie over de juiste plaats waar en de laag waarin het fossiel gevonden is. 

Om toch zoveel mogelijk te weten te komen over de omgeving waarin de schedel oorspronkelijk lag, gebruikten de onderzoekers gesofisticeerde geochemische analysetechnieken, onder meer een analyse van zeldzame aardmetalen, de verhouding van de strontiumisotopen en röntgenfluorescentie. Ze vergeleken de resultaten daarvan met die van dierlijke en andere menselijke resten die in de buurt gevonden waren en waarvan de precieze vindplaats wel bekend was. 

Om de schedel te dateren, gebruikte het team de uranium-thoriumdatering. 

"Hoewel het met de nu beschikbare technologie onmogelijk was een precieze lokalisatie voor de schedel te vinden, wijzen alle gegevens erop dat hij afkomstig is uit een bed in de Harbin-regio van door water afgezette sedimenten dat tussen 138.000 en 309.000 jaar oud is", zei geochemicus en teamlid doctor Junyi Ge van de Chinese Academie der Wetenschappen.

"We zijn er nu behoorlijk zeker van dat het fossiel ouder is dan 146.000 jaar", zei zijn collega van de Nanjin Normale Universiteit, Qingfeng Shao. Dat plaatst de schedel in het Midden Pleistoceen, een dynamische periode voor de menselijke evolutie waarin migraties van verschillende mensensoorten plaatsvonden. Het maakt van de schedel ook het best bewaarde menselijk fossiel uit die periode.  

(Lees verder onder de illustratie)

Vooraanzicht van de Harbin-schedel
Wei Gao

Nieuwe soort?

De bijna volledige, archaïsche Harbin-schedel is erg groot en behoorde volgens de onderzoekers toe aan een volwassen man van rond de 50 jaar. 

De wenkbrauwbogen van de schedel zijn erg groot, net als zijn neus, zijn bijna vierkante oogkassen en zijn bovenkaak. Zijn jukbeenderen zijn daarentegen plat en delicaat. 

"De Harbin-schedel is enorm en vertoont ofwel de grootste of de op een na grootste waarden voor veel afmetingen in onze vergelijkende fossielendatabase. Zijn hersenvolume van zo'n 1.420 milliliter evenaart dat van moderne mensen" zei mede-auteur professor Chris Stringer van het Natural History Museum in Londen. "De schedel vertoont ook andere kenmerken die lijken op die van onze soort. Hij heeft platte en lage jukbeenderen met een ondiepe fossa canina [een groef onder de oogkas waar het bovenkaakbeen ingevallen is], en het aangezicht ziet er verkleind uit en is weggestopt onder de hersenschedel."

De combinatie van een archaïsch maar volumineus schedeldak met een aangezicht dat groot is maar lijkt op dat van Homo sapiens is frappant, zeggen de onderzoekers. 

De Harbin-schedel is behoorlijk apart door zijn grootte en de combinatie van primitieve en meer moderne kenmerken. Hij is zo apart dat professor Ji en een aantal van zijn collega's stellen dat de schedel verschilt van alle andere Homo-soorten en ze hebben dan ook voorgesteld de schedel te benoemen als een nieuwe soort in het geslacht Homo.

Ze hebben die soort Homo longi genoemd, 'drakenman', naar de informele benaming voor de Heilongjiang-provincie, 'Long Jiang' of Drakenrivier. 

Niet iedereen is daar echter van overtuigd. De tanden van de Harbin-schedel vertonen de meeste overeenkomst met tanden die toegeschreven worden aan de mysterieuze denisova-mensen. Daarvan hebben we zeer weinig stoffelijke overblijfselen maar ze hebben wel kenmerkende sporen nagelaten in het DNA van moderne mensen in Oceanië en Zuidoost-Azië. 

Ook een stuk kaaksbeen dat in Xiahe in Tibet is gevonden, wordt toegeschreven aan de denisova's en dat vertoont ook opvallende gelijkenissen met de kaak van de Harbin-schedel. 

Professor Stringer denkt dan ook dat de Harbin-schedel een vertegenwoordiger van de denisova's kan zijn. "Ik denk dat het best mogelijk is dat de schedel een denisova-schedel is, maar er gaat nog veel werk nodig zijn om dat te bewijzen" zo zei hij aan het persbureau AFP. 

(Lees verder onder de video en de illustratie)

Een virtuele reconstructie van de Harbin-schedel (video: Xijun Ni)

Videospeler inladen...
De schedels van Pekingman, Maba, Jinniushan, Dali en Harbin (van links naar rechts).
Kai Geng

Een nieuwe zustergroep

Meer dan 100.000 jaar geleden leefden er verschillende mensensoorten tegelijk in Azië, Afrika en Europa, de moderne mens, de neanderthaler en de denisovamens. 

In China werden een aantal archaïsche menselijke fossielen gevonden, zoals die van Dali, Jinniushan en Hualongdong die een mozaïek van primitieve en modernere kenmerken vertonen, net zoals de Harbing-schedel. Er wordt al lang fel gedebatteerd over de vraag of deze archaïsche fossielen tot verschillende mensensoorten behoren of dat ze overgangsvormen zijn tussen de vroegere soort Homo erectus en Homo sapiens of dat ze primitieve vormen zijn van onze eigen soort, Homo sapiens. 

Om de verwantschap van een fossiel met andere vondsten te bepalen, vergelijken paleoantropologen meestal morfologische kenmerken een voor een, of gebruiken ze statistische analyses om het geheel van de gelijkenissen te bepalen tussen menselijke fossielen.

Professor Ji en zijn team beslisten echter om fylogenetische analyses toe te passen in hun onderzoek. Die worden vaak gebruikt in de evolutionaire biologie en kunnen een reeks wiskundige technieken omvatten om stambomen op te stellen. Die stellen dan de evolutionaire geschiedenis voor of de verwantschap tussen verschillende soorten of organismen die zich ontwikkeld hebben uit een gemeenschappelijke voorouder.

De onderzoekers maten meer dan 600 karakteristieke kenmerken op van de schedel en vergeleken die met de hulp van een supercomputer met die van andere fossielen. 

De uitgebreide fylogenetische analyse wees uit dat de Harbin-schedel, samen met een aantal andere archaïsche menselijke fossielen uit Oost-Azië, zoals Dali, Jinniushan, Hualongdong en de Xiahe-kaak, behoren tot een evolutionaire clade die dezelfde laatste voorouder deelt met Homo sapiens. Een clade is een groep organismen die afstammen van dezelfde voorouder en die gemeenschappelijke voorouder zelf. 

"Er wordt algemeen aangenomen dat de neanderthalers de zustergroep vormen van de sapiens-afstammingslijn. Maar onze analyses wijzen erop dat de Harbin-schedel en een aantal andere menselijke fossielen uit het Midden Pleistoceen uit China een derde Oost-Aziatische afstammingslijn vormen, die in werkelijkheid dichter bij sapiens staat dan de neanderthalers", zei Stringer. "Dat betekent dat Harbin een meer recente gemeenschappelijke voorouder met ons deelt dan de neanderthalers."

De reconstructie van de menselijke stamboom van het team wijst er ook op dat de gemeenschappelijke voorouder die we delen met de neanderthalers, langer geleden leefde dan gedacht werd. 

"Het tijdstip van de splitsing tussen Homo sapiens en de neanderthalers kan zelfs verder in de evolutionaire geschiedenis liggen dan algemeen wordt aangenomen, meer dan een miljoen jaar geleden", zei mede-auteur Xijun Ni, professor primatologie en paleoantropolgie aan de Chinese Academie der Wetenschappen en de Hebei GEO Universiteit. Als dat blijkt te kloppen, hebben we ons zo'n 400.000 jaar eerder van de neanderthalers afgesplitst dan wetenschappers tot nu denken. 

Dankzij het feit dat hij zo goed bewaard is, werpt de Harbin-schedel dus een nieuw licht op de evolutie van het geslacht Homo. "Zijn geschatte ouderdom uit het Midden Pleistoceen maakt er een Aziatische tijdsgenoot van van de evoluerende Homo sapiens-, Homo neanderthalensis- en denisova-afstammingslijnen", zei Stringer. 

(Lees verder onder de illustratie)

Een mogelijke reconstructie van de 'drakenman'.
Chuang Zhao

Vermenging met Homo sapiens

De onderzoekers hebben ook een reconstructie gemaakt van de 'drakenmens' en van zijn leefmilieu. 

Waarschijnlijk was de man groot en fors gebouwd en leefde hij op een beboste uiterwaard in een kleine gemeenschap van jagers-verzamelaars. "Zoals Homo sapiens jaagden ze op zoogdieren en vogels en verzamelden ze fruit en groenten, en misschien vingen ze zelfs vis", zei Ni.

Gezien het feit dat de Harbin-man erg groot was en de plaats waar de schedel gevonden is, denken de onderzoekers dat de 'drakenmensen' aangepast kunnen geweest zijn aan moeilijke omgevingen, wat hen toegelaten kan hebben zich te verspreiden doorheen Azië. 

"Als we kijken naar de huidige wintertemperaturen in Harbin, kunnen we denken dat ze blootgesteld moeten geweest zijn aan een nog intensere koude dan de neanderthalers", zei Stringer. "Daarvoor zijn waarschijnlijk aanpassingen nodig geweest, zowel fysiek als cultureel, maar meer kunnen we daar momenteel niet over zeggen, aangezien we geen archeologisch materiaal hebben dat verband houdt met de schedel."

De datering van de schedel maakt dat het mogelijk is dat Homo longi zich vermengd heeft met de moderne mens. "We zien verschillende evolutionaire afstammingslijnen van Homo-soorten en populaties tegelijk leven in Azië, Afrika en Europa in deze periode", zei Stringer. "Als Homo sapiens inderdaad zo vroeg in Oost-Azië geraakt is, kunnen ze een kans gehad hebben om te interageren met Homo longi. En aangezien we niet weten wanneer de Harbin-groep verdwenen is, kunnen er ook nog latere ontmoetingen geweest zijn."

"Als de Harbin-groep een enkele en unieke groep vormt met de denisovamensen, dan weten we dat ze zich inderdaad voortgeplant hebben met de neanderthalers en met onze eigen soort", zei Stringer nog. 

"Alles bij elkaar biedt de Harbin-schedel ons meer aanwijzingen om de diversiteit in het geslacht Homo en de evolutionaire verwantschappen tussen deze verschillende Homo-soorten en populaties te begrijpen", zei Xijun Ni. "We hebben onze verloren gewaande zustergroep gevonden."

Het onderzoek van het team is gepubliceerd in drie artikels in The Innovation, een over de geochemische analyses en de datering, een over de nieuwe afstammingslijn en een over de nieuwe mensensoort. Dit artikel is gebaseerd op een telex van het persagentschap Agence France-Presse, persberichten van Cell Press en het Natural History Museum London en de studies. 

Een reconstructie van 'drakenmens' in zijn  leefmilieu.
Chuang Zhao

Meest gelezen