Van post-its tot mondmaskers: dit is 3M, de Amerikaanse chemiereus met fabriek in Zwijndrecht

Het Amerikaanse chemiebedrijf 3M staat al enkele weken in het oog van de storm. Ze worden gezien als verantwoordelijke voor de vervuiling met de schadelijke chemische stof PFOS in Zwijndrecht. In de Verenigde Staten liggen ze al langer onder vuur. Gisteren moesten ze zich ook verantwoorden tijdens een hoorzitting in het Vlaams Parlement. Maar wie of wat is 3M eigenlijk? Want het bedrijf kende je misschien nog niet, hun producten kennen we allemaal.

Je kent ze ongetwijfeld, de kleine vierkante velletjes papier met zelfklevende rand: post-its. Gemeengoed op kantoren, bij brainstorms, bij blokkende studenten en… een uitvinding die sinds 1980 op naam staat van het Amerikaanse chemiebedrijf 3M. Post-its zijn ondertussen zo bekend dat ze uitgroeiden tot een soortnaam. Dat is ook het geval voor bijvoorbeeld Scotch-tape. Ook die doorzichtige plakband staat op naam van 3M.

Het zijn slechts twee van de vele uitvindingen die het bedrijf op zijn naam heeft staan. Meer nog dan een innovatief uitvindersbedrijf, is 3M vandaag een duizendpoot. 3M telt ruim 1.000 merken en maakt meer dan 60.000 producten. Daarbij onder meer ook kuisproducten, auto-onderdelen, isolatiematerialen en... mondmaskers, tijdens de coronacrisis cruciaal voor de volksgezondheid. Kortom: thuis, op kantoor, in fabrieken en in ziekenhuizen, dagelijks komen we in aanraking met producten van 3M.

Van mijnbouwer tot multinational

Dat het bedrijf zo’n groei zou doormaken, durft nochtans niemand voorspellen wanneer in 1902 in het Amerikaanse Two Harbors de “Minnesota Mining and Manufacturing Company” opgericht wordt. De onderneming, al snel kortweg “3M” genoemd, houdt zich aanvankelijk vooral bezig met het delven van een mineraal om onder meer schuurpapier te maken. Maar vanaf de jaren twintig breidt het aanbod uit. Het bedrijf gaat zich richten op andere markten en ontwikkelt onder meer de antiaanbaklaag en blusschuim. 3M wordt omgevormd van mijnbouwer naar chemieproducent.

En dat legt hen geen windeieren. 3M groeit uit tot een multinational. Vanaf de jaren ‘70-’80 is het in bijna elk land ter wereld actief. Ondertussen heeft het vestigingen in meer dan 70 landen en telt het wereldwijd zo’n 95.000 werknemers. Het belang van 3M wordt onder meer weerspiegeld door een plaatsje bij de dertig bedrijven die de Dow Jones uitmaken, de oudste aandelenindex van de Verenigde Staten.

Chemiereus 3M in cijfers

  • vestigingen in 70 landen, verkoop in 200 landen
  • meer dan 60.000 producten en 1.000 eigen merken

  • 95.000 werknemers wereldwijd
    (565 werknemers in België)

  • 27 miljard euro omzet in 2020
    (300 miljoen euro in België)

Eind vorig jaar sluit 3M wereldwijd af met een omzet van 32,2 miljard dollar (omgerekend zo’n 27 miljard euro). De winst van het bedrijf stijgt naar zo'n 5,4 miljard dollar, tegenover 4,6 miljard dollar in 2019. Veel last van de coronacrisis heeft de chemiereus dus niet. De verkoop van kantoorbenodigdheden ging achteruit, maar daartegenover staat onder meer een verdriedubbeling van de mondmaskerproductie.

3M Belgium

Vanaf 1963 komt 3M naar België. Enkele jaren eerder is in het Nederlandse Delft al een vestiging geopend. Het is de eerste van vijf vestigingen in de Benelux. Vandaag telt 3M Belgium 565 werknemers en draait het jaarlijks een omzet van zo'n 300 miljoen euro. De hoofdzetel van 3M Belgium zit in Diegem. In Zwijndrecht is een productiecentrum gevestigd, naast een laboratorium en een 'trainings- en expertisecentrum'. 

De fabriek in Zwijndrecht is een van de oudste in het havengebied op de Antwerpse linkerscheldeoever. 3M Belgium levert er vooral halfafgewerkte producten af, zoals lijmen voor Scotch-tapes, synthetisch rubber en koelmiddelen voor de elektronicasector. De halfafgewerkte producten worden elders afgemaakt. Afgaand op de website van 3M worden in Zwijndrecht vandaag een kleine 300 producten voorbereid of geproduceerd.

Maar de aanwezigheid van 3M in Zwijndrecht blijkt niet zonder gevolgen. Bij zijn activiteiten maakt 3M immers veel gebruik van PFAS, een chemische familie van niet-afbreekbare verbindingen. Zo ontwikkelt het zelf ook PFOS, synthetische stoffen waarmee andere bedrijven aan de slag kunnen en die onder meer gebruikt worden voor anti-aanbakpannen of in je regenjas. Ook in Zwijndrecht worden die stoffen decennialang geproduceerd. Maar vanaf het einde van de jaren '80 gaan er steeds meer stemmen op die wijzen op schadelijke effecten van de productie van PFOS op mens en milieu.

Meer informatie over PFOS (of PFAS) vind je in dit bericht.

Ophef en rechtszaken in de VS

Het is Richard Purdy, een milieuspecialist van 3M, die in maart 1999 de kat de bel aanbindt. Purdy is op dat moment bij de Amerikaanse hoofdzetel van het bedrijf verantwoordelijk voor het in kaart brengen van mogelijke gezondheidsrisico’s van PFOS. Hij geeft aan dat intern al langer bekend is dat de stof schadelijk is, maar dat hij langs alle kanten tegengewerkt wordt.  In een vernietigende ontslagbrief noemt Purdy de top van het bedrijf "onethisch" en zegt hij dat ze "zich meer zorgen maken over afzetmarkten, aansprakelijkheid en imago dan over het milieu".

Purdy stuurt de brief ook door naar het Amerikaanse Milieuagentschap, dat een jaar later publiek bekendmaakt dat PFOS kankerverwekkend is. 3M kan niet anders dan aankondigen te zullen stoppen met het fabriceren van de stof. Geleidelijk aan schroeft het de productie van PFOS in zijn fabrieken terug. Ondertussen wordt in de VS de ene na de andere rechtszaak aangespannen wegens milieuschade in de buurt van 3M-fabrieken. Zo wordt in 2018 nog een klacht van de staat Minnesota geschikt voor 850 miljoen dollar.

Ook in België wordt in 2000 aangekondigd dat de productie van PFOS stopgezet wordt, iets wat twee jaar later effectief gebeurt. 3M noemt het op dat moment een "zakelijke beslissing gebaseerd op een verantwoord milieubeleid", maar verklaart ook dat het bij zijn eigen werknemers nog geen enkel negatief gezondheidseffect ontdekt heeft. Anders dan in de VS leidt de stopzetting hier niet meteen tot veel media-aandacht, parlementaire debatten of verontrusting rond mogelijke gezondheidsrisico's. Het duurt tot dit jaar vooraleer, door de inzet van enkele activisten, de bevoegde ministers beseffen dat er een probleem zou kunnen zijn met de Oosterweelverbinding. Die wordt immers gebouwd op grond die vervuild is met PFOS... door een fabriek van 3M.

Bekijk hier het Journaal-fragment van 6 juni 2000 met de aankondiging van 3M dat de productie van PFOS in Zwijndrecht stopgezet wordt:

Videospeler inladen...

Meest gelezen