3M loosde te grote hoeveelheden PFOS in de Schelde en de overheid wist dat, maar reageerde jarenlang amper

Chemiebedrijf 3M in Zwijndrecht heeft de voorbije jaren herhaaldelijk te grote hoeveelheden PFOS in de Schelde geloosd, afkomstig uit het vervuilde bodemwater. En het overschreed daarbij ook de maximumnormen opgelegd in de omgevingsvergunning. De overheid wist dat, verschillende metingen toonden dat aan. Maar jarenlang werd er niet opgetreden. Dat toont onderzoek van VRT NWS aan. Pas in 2019 kreeg 3M een administratieve boete van 7.200 euro. De vraag is dan: waarom is er zo laat opgetreden en ging er kostbare tijd verloren?

Eigenlijk was het al sinds het begin van dit millennium duidelijk voor verschillende overheidsinstanties. Er zitten niet alleen relatief grote hoeveelheden PFOS in de bodem in en om 3M, het bedrijf loosde ook afvalwater met te hoge PFOS-concentraties in de Schelde. In wat sommige experten zelfs "hallucinante" hoeveelheden noemen.

Het probleem is niet dat dat niet duidelijk is: sinds minstens 2006 waren er regelmatige metingen van de PFOS-concentraties in het lozingswater van 3M, door zowel de Vlaamse Milieumaatschappij VMM, de milieu-inspectie als afvalstoffenmaatschappij OVAM. Daaruit blijkt dat 3M herhaaldelijk de maximumwaarde uit zijn eigen omgevingsvergunning uit 2008 - 30 microgram per liter - overschreed. Met piekwaarden boven de 500 microgram per liter, of 16 keer de maximumnorm. Het probleem is wel dat daar in de daaropvolgende jaren amper tegen opgetreden werd.  
 

Wat voorafging


De vervuiling door de chemische fabriek 3M in Zwijndrecht kwam opnieuw aan het licht door de graafwerken in het kader van de Oosterweelverbinding. In de grond op de werf werden hoge concentraties van de chemische stof PFOS gevonden, wat allerlei gezondheidsklachten, zoals kanker, kan veroorzaken. 

Hoewel het probleem al jaren bekend was, werden recent pas eerste maatregelen genomen. Op verschillende plekken wordt het eten van eieren van eigen kippen afgeraden, zwangere vrouwen en kinderen moeten ook oppassen met groenten uit de eigen tuin. 

In het Vlaams Parlement is een parlementaire onderzoekscommissie opgericht die moet uitzoeken wie wat wanneer wist en of er fouten zijn gebeurd. 

Meer informatie over PFOS (of PFAS) vind je in dit bericht.

Al die tijd zat de overheid er met zijn neus bovenop, maar nam ze heel lang geen maatregelen. Pas in 2019 ging de milieu-inspectie optreden en stelt ze een proces-verbaal op voor het ongezuiverd lozen van regenwater, wat uiteindelijk in december van 2020 uitmondde in een administratieve boete van 7.200 euro. Daarna zijn de waarden van de PFOS-concentraties gedaald. Ondertussen zijn ook strengere normen in de maak. Maar de vraag is vooral: hoe komt het dat er zo veel tijd verloren is gegaan?
 

Wat gebeurde er tussen 2008 en 2019? Een reconstructie

De hoofdrolspelers in het verhaal

  • 3M, het chemiebedrijf in Zwijndrecht dat water met te hoge PFOS-concentraties in de Schelde loost.
  • OVAM, de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij die sinds 2008 een bodemsaneringsproject heeft lopen bij 3M
  • De VMM, de Vlaamse Milieumaatschappij die de waarden in het lozingswater meet en die ook gebruikt om adviezen over de milieuvergunning te verstrekken.
  • De milieu-inspectie, onderdeel van het departement Omgeving van de Vlaamse overheid, de enige instantie die bestraffend kan optreden bij overtredingen.

Voor een antwoord op de vraag of er kostbare tijd verloren ging, moeten we terug naar 2006, vier jaar nadat 3M met de PFOS-productie was gestopt in Zwijndrecht en ongeveer de periode dat de bodemvervuiling aan het licht komt.

Ook de vervuiling in het lozingswater - dus het water dat 3M in de Schelde stort - wordt duidelijker in die periode. Na het stopzetten van de productie ging die overigens verder. Wat niet onlogisch is: 3M pompt het fel aangetaste bodemwater op om dat te zuiveren, om zo de historische verontreiniging van de bodem met PFOS onder controle te houden. Maar in het water dat vervolgens geloosd wordt in de Schelde zitten wel nog altijd hoge PFOS-concentraties.

Lees verder onder het kadertje.

Tijdslijn van de gebeurtenissen

  • 2002: 3M stopt met PFOS-productie, maar blijft water lozen dat vervuild is met PFOS. Dat is een rest in het gezuiverde bodemwater, aangetast door de historische bodemvervuiling.
  • 2006: eerste metingen van lozingswater
  • 2008: die metingen leiden tot een strengere omgevingsvergunning
  • 2008 tot 2019: er zijn verschillende metingen van onder meer VMM boven  de maximumwaarde van 30 microgram per liter in het lozingswater. Ook OVAM noteert te hoge waarden. 
  • 2019: 11 jaar na de aangescherpte milieuvergunning treedt de milieu-inspectie voor het eerst bestraffend op. 3M krijgt een pv en moet uiteindelijk een boete van 7.200 euro betalen.

Normen waren er nog niet op dat moment, maar de PFOS-waarden die de milieu-inspectie in september van 2006 meet in het 3M-lozingswater (126 en 124,5 microgram per liter) zijn toch problematisch genoeg voor de milieu-inspectie om 3M aanmaningen te sturen.

Die eerste vaststellingen leidden in 2008 tot een verscherping van de milieuvergunning voor onder andere de PFOS-concentraties in het lozingswater. 30 microgram per liter, dat is vanaf dan de maximumwaarde. En in datzelfde jaar startte OVAM met zijn nog altijd lopende bodemsaneringsproject.

Het is niet zo dat de overheid toen de urgentie van het probleem niet zag. De vraag is vooral: wat gebeurde er nadat die maximumnorm in de vergunning was ingeschreven en het bodemsaneringsproject van OVAM in gang gestoken? Niet heel veel.

Piekwaarden tot ver boven het maximum

Uit de meetresultaten van VMM wordt nochtans duidelijk dat de maximumnorm op geregelde tijdstippen - fors - overschreden werd.

Meetwaarden van de Vlaamse Milieumaatschappij in microgram per liter

Hoe de grafiek te lezen? De kolom van de gemeten waarde is het resultaat dat de VMM gemeten heeft. Er moet altijd rekening gehouden worden met een foutenmarge. Voor de apparatuur van de VMM is die bepaald op 23 procent. Als je die marge hanteert zijn er acht overschrijdingen op een totaal van 52 metingen. Zeven eigenlijk, want de VMM zegt dat de metingen van 12/03 "geïmpacteerd" was en dus niet mag gebruikt worden. Zeven op de metingen zijn dus overschrijdingen van de maximumwaarde van 30 microgram per liter. Dertien procent van de in totaal 52 metingen.De derde kolom is de wettelijke foutenmarge die gehanteerd moet worden. Als je die gebruikt zijn er vier overschrijdingen.

Wat met die resultaten gebeurde? Niet bijzonder veel dus.  De VMM gaf haar metingen uit 2011 - met de allerhoogste pieken uit de serie - niét door aan de milieu-inspectie, de instantie die bestraffend kan optreden. De VMM zegt daar nu over dat de meettechniek nog niet op punt stond en dat er geen afspraken of instructies waren om de resultaten door te geven. In 2016 gaf de VMM de overschrijdingen wél door, maar daar gebeurde niets mee omdat de eigen metingen van de milieu-inspectie niet diezelfde piekwaarden vertoonden. Hoe dat komt, is niet helemaal duidelijk.
 

Ook OVAM meet overschrijdingen

De VMM was niet de enige die overschrijdingen van de maximumwaarden vaststelde. Dat deed ook de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM).

In 2008 was OVAM gestart met een bodemsaneringsproject op het terrein van 3M in Zwijndrecht en de bedoeling daarvan was duidelijk: de historische vervuiling in bodem- en grondwater onder controle houden.

In de jaren nadien werd de uitbreiding van die bodemvervuiling inderdaad in de hand gehouden - ze werd niet groter, en niet kleiner. Tegelijkertijd belandde er wel PFOS in het lozingswater - zowel via het afvalwater zelf dat wordt opgepompt uit de historisch vervuilde bodem, als het regenwater en het water van de sterk verontreinigde Palingbeek.

De waarden uit de verslagen van OVAM

De waarden uit de verslagen van OVAM: alle waarden zijn in microgram/liter, behalve de laatste kolom. Dat is het aantal gram per dag dat 3M naar de Schelde voert. In het bedrijfsafvalwater - opgepompt uit de ondergrond en gezuiverd - is er éénoverschrijding van de maximumnorm van 30 microgram per liter uit de omgevingsvergunning. De hoge waarden zitten hem in het regenwater, doordat het regenwaterstelsel geïnfiltreerd wordt door het felaangetaste bodemwater. De waarden uit 2011 en 2012 zijn waarschijnlijk het gevolg van een incident in 2011. Daarbij belandde aangetast slib in het regenwater, en dat slib is geruimd, zegt OVAM. Voor de metingen is overigens geen foutenmarge gespecificeerd, omdat "iedere staalname een momentopname is", aldus OVAM.

Verontreinigd bodemwater dringt door in regenwaterriolering

Zeker voor het regenwater werden enorme waarden gemeten. Waarom ook dat regenwater vervuild is? Het verontreinigde grondwater dringt bij 3M door in het riolenstelsel voor het regenwater, en tast het regenwater aan.

De torenhoge waarden daarvan die OVAM bij 3M mat, blijken uit het tussentijds verslag uit 2018 van het bodemsaneringsproject, dat is te zien in de tabel hierboven. (De laatste metingen daarin dateren uit 2017. Een nieuwer tussentijds verslag is er voorlopig niet, dat komt er pas in het najaar). 

De Vlaamse Milieumaatschappij lichtte de milieu-inspectie niet in over de metingen van 2011, en de milieu-inspectie moest in 2018 zelf de resultaten opvragen bij OVAM van haar metingen van jaren eerder

Ook hier weer de vraag: wat gebeurde met die cijfers? Werd de milieu-inspectie ingelicht door OVAM? Nee dus. De milieu-inspectie vroeg in 2018 zélf het tussentijds verslag op, en kwam tot de vaststelling dat de regenwatervervuiling niet was aangepakt. Ondanks een aanmaning uit 2007 - 11 jaar eerder dus - en de belofte van 3M om dat te doen.

De milieu-inspectie wijst daarvoor naar OVAM. "De opvolging gebeurt door OVAM, de milieu-inspectie is immers niet bevoegd voor toezicht op het Bodemdecreet en haar uitvoeringsbesluiten." Uit de resultaten van 2018 bleek "dat de behandeling van de waterstromen van de regenwaterriolering, die als onderdeel van het bodemsaneringsproject was voorzien, voorlopig niet werd uitgevoerd."

3M meldde zelf ook de overschrijdingen niet zoals het hoorde.

3M meldde zelf overigens ook de overschrijdingen niet zoals het hoorde. In 2014 kreeg het een aanmaning van de milieu-inspectie omdat het, in het kader van het "zelfcontroleprogramma", een overschrijding in het lozingswater niet gemeld heeft.

Heel weinig opvolging dus van de vastgelegde maximumwaarden én van de aanmaningen van de milieu-inspectie. Pas in 2019 gingen de drie instanties - OVAM, milieu-inspectie en VMM - rond de tafel zitten om de waarden te bespreken, zo blijkt uit het antwoord van elk van die instanties op de vraag of ze daarover overlegd hebben.

Toen stelde de VMM ook haar meetwaarden van de voorbije tien jaar ter beschikking. En werd in overleg tussen OVAM en de milieu-inspectie bepaald dat het bedrijf zou aangemaand worden om de lozingsnormen te respecteren, en dat er maatregelen zouden opgelegd worden (het plaatsen van filters vooral om de waarden in het regenwater naar beneden te krijgen).

Deugt de maximumnorm?

Daarnaast stelt zich nog een andere vraag: deugen de maximumwaarden van de omgevingsvergunning én van OVAM?  

De omgevingsvergunning gaat, zoals gezegd, uit van een maximumwaarde van 30 microgram per liter in het geloosde water.

Nik Van Larebeke (UGent), gespecialiseerde in effecten van chemische stoffen op de gezondheid en lid van de expertengroep rondom opdrachthouder Karl Vrancken die de PFAS-vervuiling onderzoekt, vindt dat te hoog. "Veel te hoog eigenlijk, in termen van menselijke blootstelling. Dat kan eigenlijk niet meer. En ook in 2008 was dat eigenlijk al te hoog."

En dan is er nog die andere waarde, die van de maximale vuilvracht die OVAM hanteert. Dat is de hoeveelheid PFOS, uitgedrukt in gram, die effectief in de Schelde belandt. Het aantal microgram per liter opmeten is één ding, maar dat zegt niets over de absolute hoeveelheid van de stof die in de Schelde belandt. De vuilvrachtwaarde doet dat wel.

Ook voor vuilvracht werden grote hoeveelheden aangetroffen in het lozingswater, en de impact daarvan op de Schelde is vierhonderd keer hoger dan de norm.

Maar, zo zegt OVAM, er is geen risico voor de mens zolang de drempel van 370 gram per dag niet overschreden wordt. 3M overschreed die drempel niet, al zijn de waarden hoog en leunen ze soms dicht tegen het maximum aan.

De vraag die er hier toe doet: is dat schadelijk voor mens en natuur? Verschillende wetenschappers zullen daar andere antwoorden op geven. Wellicht is de situatie allerminst katastrofaal, maar het valt zeker niet uit te sluiten dat de mens (en de dieren in de Schelde) schade oplopen. Nik Van Larebeke pleit er in elk geval voor om erg voorzichtig te zijn.

Worden feiten uit het verleden beoordeeld met de kennis van het heden?

De kritiek op de maximumwaarde voor vuilvracht wordt door OVAM gecounterd met de bedenking "dat feiten uit het verleden met kennis van het heden beoordeeld worden." Ook de VMM gebruikt dat argument.

Daar staat tegenover dat er waarden in het lozingswater gemeten zijn die boven de norm van 30 microgram per liter pieken, en dat is een maximumwaarde die al in 2008 in de omgevingsvergunning is opgenomen.

De impact die de vuilvracht op de Schelde heeft is ook bijzonder hoog, en een stuk hoger dan wat de overheid toelaat, vierhonderd keer zo groot zelfs. OVAM paste desondanks de maximumwaarde nog niet aan.

Een boete van 7.200 euro, maar ging er niet vooral veel tijd verloren?

Toen kwam 2019, en dat een kanteljaar in de aanpak van de PFOS-vervuiling. In april van dat jaar werd 3M aangemaand tot een beschrijvend bodemonderzoek, waarin ook een passage over het respecteren van de lozingsnormen is opgenomen.

In september van 2020 wordt uiteindelijk de omgevingsvergunning voor 3M verlengd met scherpere voorwaarden. Het was de bedoeling om pas vanaf volgend jaar de maximumnorm te verlagen naar 1 microgram PFOS per liter, maar dat gaat de provincie Antwerpen ondertussen versnellen. Ook schreef die omgevingsvergunning voor dat 3M extra filters moet plaatsen om de PFOS-concentraties naar beneden te halen.

Een aantal zaken zijn ondertussen wel in beweging gekomen, maar het blijft de vraag waarom 3M zo lang vrije baan kreeg. Of het allemaal zo lang moest duren, en of de verschillende diensten passend hebben ingegrepen?

Hoe reageert de politiek?

De bevoegde minister in die periode was vooral Joke Schauvliege, die tussen 2009 en 2019 op Leefmilieu zat. Zij reageert kort. "Als dat zo is, zal de onderzoekscommissie dat moeten uitklaren. In ieder geval werkt de milieu-inspectie totaal onafhankelijk." 

Zuhal Demir, de huidige minister van Omgeving, zegt niet te willen vooruitlopen op het werk van de onderzoekscommissie. "Ik ga ervan uit dat alle diensten die betrokken zijn en hun onderlinge samenwerking voorwerp zullen zijn van de onderzoekscommissie. Als er een systeemfout was of te veel verkokering, moet dat aangepakt worden voor de toekomst."

"Ik weet verder wel dat vlak na mijn aantreden in 2019 een proces-verbaal opgemaakt is voor een milieuovertreding van 3M door de Vlaamse handhavingsdiensten. Dat pv is bezorgd aan het Antwerps parket, dat niet overging tot vervolging. We zien dat ook bij andere milieumisdrijven. Dat valt natuurlijk erg te betreuren en ik ga het belang van vervolging van milieumisdrijven dan ook aankaarten tijdens de Interministeriële Conferentie met de federale regering later vandaag."

Meest gelezen