Zeldzaam zestiende-eeuws "Zeeboek", dat kust van Denemarken tot Spanje beschrijft, erkend als Vlaams Topstuk

Een handgetekend en -geschreven navigatieboek voor zeelieden uit de verzameling van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen is toegevoegd aan de Vlaamse Topstukkenlijst. Het "Zeeboek" is geen atlas, maar een gebruiksvoorwerp voor schippers, met tekeningen en uitleg van Denemarken tot Spanje, ook over onze kust, bijvoorbeeld de monding van het "Zwyn" of de Schelde.

Een atlas is dit niet, wel een handgeschreven en -getekend “zeeboek” uit de collectie van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen. Het is een zogenoemde “leeskaart”, een navigatieboek voor zeevarenden. Er staan geschreven instructies op, naast getekende kaarten en profielen van kustlijnen.  

Wat is het verschil met een atlas? Atlassen brengen het volledige land in kaart; zeeboeken enkel de kusten, zeeën, baaien en riviermondingen. Maar ook zandbanken, peildieptes, boeien, ankerplaatsen, zichtlijnen en andere handige hulpmiddelen voor al wie zijn weg zoekt op zee.

Neem hier een kijkje in het "Zeeboek":

Het "Zeeboek" is het oudst bekende navigatieboek dat de volledige Europese kust tussen de eilandengroep Helgoland in Denemarken (nu in Duitsland) en Cadiz in Zuid-Spanje beschrijft, en het is ook de oudst bekende juiste voorstelling van de Scheldemonding en de kustgebieden van de Nederlanden.

De kaart hierboven begint links aan de zuidkust van Walcheren, waar de steden Middelburg en Vlissingen duidelijk te herkennen zijn. Aan de andere kant van de Scheldemonding liggen het verdronken vissersdorp Sint-Lambert en de stad Aardenburg (Eerdenburgh) in het binnenland. De monding van het Zwin ("Zwyn") loopt nog tot Sluis (Der Sluijs) maar niet meer tot Brugge, dat in het achterland zichtbaar is: de hoge kerktorens waren een ideaal oriëntatiepunt. 

Verder herkennen we langs de Vlaamse kust nog Knokke (der Knock), Damme, Heist (Heys), Lissewege (Liswegen) met daarachter de abdij van Ter Doest (der Does), Blankenberge met wat verder de vuurtoren, en helemaal op de rand van de kaart Wenduine (Wenduynen). Voor de kust zijn zandbanken ingetekend, waarvan die voor Heist de naam “Pol” heeft gekregen. 

Amper tiental exemplaren bewaard

Zeldzaam is het “Zeeboek” zeker; er is maar een tiental van die handgeschreven exemplaren bewaard. Ze werden intensief gebruikt op zee en zijn later ook vervangen door gedrukte handleidingen. Het "Zeeboek" uit de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience dateert zeker van voor 1570, omdat het Waddeneiland Bosch erop staat. Dat eiland verdween onder water in 1570 bij een vloed. In een ander exemplaar, iets later gemaakt, wellicht in 1580, is de plek gemarkeerd als zandbank, onder water dus.

Naast kaarten bevat het "Zeeboek’"ook heel wat kustprofielen, waarmee zeelieden konden nagaan waar ze zich juist bevonden. Op de afbeelding hierboven staat links de Bretoense kust, een lastig te navigeren gebied waar de Atlantische oceaan en het Kanaal samenkomen. Op het tweede profiel zijn de twee torens van de kathedraal van Saint-Pol-de-Léon zichtbaar. De volgende zes profielen betreffen het eiland Ouessant ("Heysant") vanuit verschillende windrichtingen.

Vlaams topstuk

Het kostbare "Zeeboek" uit de collectie van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen is nu door minister van Cultuur Jan Jambon (N-VA) toegevoegd aan de officiële Topstukkenlijst. Die bevat alle erkende en voor Vlaanderen zeldzame en onmisbare voorwerpen en verzamelingen. Daarvoor zijn er speciale beschermingsmaatregelen en ze komen ook in aanmerking voor restauratiesubsidies. 

Meest gelezen