Mysteries ontrafeld: waar zijn de stieren van den Dam gebleven? 

Waar zijn de standbeelden van de stieren (of ossen?) gebleven die bij de ingang van het Stedelijk Slachthuis in Antwerpen stonden? Dat willen heel wat inwoners van de Antwerpse wijk Den Dam weten. Daar lag het slachthuis vroeger. Ze zouden het fijn vinden om die stieren weer in de wijk te zetten. De beelden zouden ooit weggehaald zijn toen de straat waar het slachthuis lag, verbreed werd. Maar waar zijn ze dan naartoe gegaan? De stad belooft alvast dat ze welkom zijn in de vernieuwde wijk, wanneer ze in goede staat teruggevonden worden.

Radio 2 ontrafelt de hele zomer lang mysteries uit Vlaanderen en Brussel. Met de hulp van luisteraars en experten proberen we het antwoord te vinden op geheimzinnige verhalen. 

De komende jaren zal de Antwerpse wijk den Dam, de slachthuiswijk, heel erg van uitzicht veranderen. De wijk ligt tussen Park Spoor Noord en het viaduct van de Antwerpse ring bij het Sportpaleis. Vroeger lag daar het stedelijk slachthuis. Heel wat restaurants met vleesspecialiteiten op de menukaart herinneren daar nog aan. Van het slachthuis zelf is nog maar weinig over. 

Ze zijn een groot symbool van de wijk en maken de inwoners ook fier

Jeroen Buytaert, wijkwerking Elegast vzw

"We zijn nu al heel lang op zoek naar de kolossale, stenen stieren die ooit bij de ingang stonden", zegt Jeroen Buytaert van buurtwerking Elegast. "Ze zijn een groot symbool van de wijk en maken de inwoners ook fier. Er wordt gezegd dat ze heel lang geleden uiteengehaald zijn, toen de Lange Lobroekstraat moest verbreed worden. Ze zouden dan naar de stadsmagazijnen gegaan, maar wat er daarna mee gebeurd is, dat is niet duidelijk." 

FelixArchief - Stadsarchief Antwerpen

Heeft het nog zin om te zoeken?

Volgens Gust Vekemans, een tachtiger die al bijna zijn hele leven in de wijk woont, is het duidelijk. "Ze zijn in stukken vaneen. Je gaat die niet meer terugvinden." Hij vindt bewijs daarvoor in de foto bovenaan dit artikel. Daaruit blijkt volgens hem dat ze afgebroken zijn. Al weet hij dat er geruchten de ronde doen, dat ze zouden verkocht zijn aan Fransen en dus ergens in Frankrijk zouden staan.

Eén van de mensen die dat denken is Bob Van Nynatten. Hij moest van zijn vader mee in het slachthuis gaan werken, toen hij amper 13,5 was. "Ik had het wat uitgehangen op school", vertelde hij daarover al lachend. Hij weet ook nog precies waar de stieren stonden. Dat is wel opvallend, want Bob werd geboren in 1944 en ze zouden al in 1947 weggehaald zijn.  "Ik heb ze zelf nog gezien en mijn vrouw trouwens ook. Ik moet toen 13 of 14 jaar geweest zijn. Volgens mij zijn ze onder Vanderbrigghe of Van den Abbeele weggehaald."

Kunnen de vroegere directeurs nog helpen?

Vanderbrigghe en Van den Abbeele waren twee directeurs van het slachthuis in die periode. Een snelle blik in het telefoonboek leidde ons naar Guy Vanderbrigghe. "Ja, inderdaad, dat was mijn grootvader. August was zijn voornaam. Maar hij is al in 1978 overleden, ik heb hem amper gekend", klinkt het. "Foto's, een archief? Nee, helaas, ook mijn vader is al overleden."

Van den Abbeele werd dan weer opgespoord dankzij de slagerij op nauwelijks 100 meter van de redactie. "Ik heb de directeur, Omer, goed gekend", vertelt slager Luc Van den Abbeele. "Maar we waren geen familie, hoewel onze naam hetzelfde geschreven is en we allebei uit Appels bij Dendermonde komen. Hij zei altijd wel dat hij eens stamboomonderzoek ging doen, want we leken wel op elkaar." Helaas is ook Omer Van den Abbeele al een tijd geleden overleden.

Slager Luc Van den Abbeele, geen familie maar wel een goede vriend van Omer Van den Abbeele, één van de directeurs van het slachthuis

Ik beschouw het soms als het ziekenhuis van de collectie. Soms blijf je er heel kort en soms blijf je er heel lang

Samuel Saelemakers, curator collectie kunst in de stad

Luisteraars tippen: het beeldendepot van de stad!

Verschillende luisteraars tipten dat de stad Antwerpen alle standbeelden waarvoor geen plaats meer is in de straat, verzamelt bij het Middelheimmuseum. "Hier komen inderdaad alle beelden terecht die door verschillende redenen geen plaats meer hebben in de stad", zegt Samuel Saelemakers, die verantwoordelijk is voor kunstwerken in het straatbeeld. 

"Ik beschouw het soms als het ziekenhuis van de collectie. Soms blijf je er heel kort en soms blijf je er heel lang." Maar ook daar van de stierenbeelden geen spoor. "Ik heb ze zelf nooit gezien en ik vind er ook geen spoor van in ons archief." Zijn dan misschien verkocht? "Bij mijn weten zijn er nooit beelden verkocht. Het is publieke eigendom en de stad wil haar eigen erfgoed zo goed mogelijk beschermen."

Een luisteraar meldde daarop dat hij toch de beelden heeft gezien, weliswaar op een foto op het internet, ergens overwoekerd door groen. "200 procent zeker!", zegt Marcel Cox, ook een bewoner van de slachthuiswijk. "Ik stootte erop toen ik op het internet informatie aan het zoeken was. Het leek alsof ze ergens in een wei stonden." Helaas heeft Marcel de foto niet bewaard.

Staan ze in Luik?

Een snelle poging om de bewuste foto te zoeken, met ook de Franse zoektermen "taureau" (stier) en "boeuf" (os), levert heel wat beelden op. Bijna denken we dat we ze in Luik moeten gaan zoeken. Daar staat op de Terrasses d'Avroy "Le boeuf au repos", een os met een menner erbij. Maar het gaat hier om een bronzen beeld en bij nader inzien zijn er naast veel overeenkomsten ook veel verschillen. 

Google Streetview

Felixarchief

Omdat ze niet in het beeldendepot van de stad staan, gingen we op zoek naar papieren sporen, in het Felixarchief of het stadsarchief. Daar is nog een heel dossier te vinden over de bouw van het stedelijke slachthuis en hoe dat eruit moest zien. Het dateert uit 1875. In het dossier is ook de beschrijving te vinden van de beelden die de stad wenst bij de ingangspoort. 

"Elke groep zal bestaan uit eenen stier of os en eene mansfiguur. (...) De stad zal de ruwe steenen (Savonnière) op de plaats zetten waar de kunstenaar die zal moeten bewerken."

FelixArchief, inventarisnummer MA # 81229
FelixArchief - Stadsarchief Antwerpen

Ook de plannen om de Lange Lobroekstraat te verbreden, zijn terug te vinden. In eerste instantie is er bij de beschrijving van die werkzaamheden in 1946 niets te vinden over de stierenbeelden. Maar dan wordt toch in het bestek opgenomen dat ze weggevoerd zullen worden en dat dat 5.000 frank zal kosten. 

FelixArchief, inventarisnummer MA # 85845

Naar waar ze weggevoerd zullen worden, is niet verduidelijkt. Het stort? Dat zou toch bijzonder zijn: in een brief uit 1947 blijkt dat de stadsbouwmeester bezorgd is omdat de beelden beschadigd werden door "straatbengels". Hij heeft aan het stadsbestuur dan ook om meer toezicht gevraagd. Waarom zou de stadsbouwmeester zich nog zorgen gemaakt hebben over beelden die toch afgebroken zouden worden?

FelixArchief, inventarisnummer MA # 85845

Men heeft in de jaren 60 en 70 meer afgebroken dan dat twee wereldoorlogen ons hebben aangedaan

Tanguy Ottomer, "beroepsantwerpenaar"

Beroepsantwerpenaar Tanguy Ottomer geeft weer wat hoop

"Beroepsantwerpenaar" Tanguy Ottomer vreest ook dat ze wel eens vernield zouden kunnen zijn. "Men heeft in de jaren 60 en 70 meer afgebroken dan wat twee wereldoorlogen ons hebben aangedaan", vertelt hij verontwaardigd. 

"Vroeger stond er zo een gigantisch beeld op de Loosplaats aan het stadspark. Dat was gemaakt in het atelier van Rodin (een wereldberoemd Frans beeldhouwer, red.) en toch is dat kapot gemaakt. Tot iemand toch besloot om de koppen ervan bij te houden. Op het einde van de jaren 90 zijn die dan voor het Museum voor Schone Kunsten geplaatst. Misschien heeft iemand dus ook nog ergens een stierenkop", lacht hij.

Ottomer sluit dus ook niet helemaal uit dat de stieren verkocht of weggeschonken werden. "Toen de auto in de jaren 50 populair werd, zijn veel pleintjes kapot gemaakt om de auto erdoor te laten rijden. Beelden zoals die van Antoon Van Dijck en Jacob Jordaens gingen eerst officieel naar het depot, maar verhuisden dan wel eens naar privétuinen. Jaren later was het dan heel moeilijk om ze nog terug te halen, want dat werd nooit genoteerd."

Als ze ooit ergens in de handel geweest zijn, dan had ik dat geweten en dan waren we er achteraan gegaan

Marc Goyvaerts, oprichter en ex-uitbater Medussa

Zijn ze ooit in de handel geweest?

Medussa in Heist-op-den-Berg is een zaak die beelden van het kaliber van de stieren koopt en verkoopt, over de hele wereld. Ook hij ging enkele maanden geleden al aan de hand van de foto's op zoek. "Het zijn dan ook indrukwekkende beelden", zegt Marc Goyvaerts, de oprichter van Medussa. "Het is een droom van iedereen in deze sector om zulke zaken op de kop te tikken. Als ze ooit ergens in de handel geweest waren, dan had ik daar iets van geweten. En dan waren we er achteraan gegaan."

Hij vreest dus dat ze niet meer bestaan. "Vroeger werd er bij een afbraak zoveel kapot gemaakt, weggegooid, om tijd en geld te sparen. Zoiets demonteren en verhuizen kost een vracht geld."

Marc Goyvaerts en zijn dochter Debby in het magazijn van Medussa

Het hekwerk is wel terecht, en ook weer niet

Maar dan leven we toch weer op hoop. De man die het smeedijzeren hekwerk kocht, dat rond het slachthuis stond, wordt gevonden. De stieren nam hij niet mee, maar hij zag ze wel: "Die stieren stonden op de inrit van het slachthuis, een eind van de straat af", zegt Jakke Vrints. 

Opvallend is dat hij het niet over de jaren 40, 50 of 60 heeft, maar over het begin van de jaren 80. "Ik was ongeveer 30 jaar oud en wou dat smeedijzeren hek rond een boerderij zetten die ik ging renoveren. De directeur, Van den Abbeele, wou ervan af. Uiteindelijk heb ik het hek toch bij het oud ijzer gedaan, want het was al te oud en niet meer te renoveren. Maar die stieren heb ik niet meegenomen."

De stieren zijn onlosmakelijk verbonden met de site. Het lijkt ons leuk om ze weer in ere te herstellen
Kristof Schellekens, Triple Living

Het is intussen duidelijk dat één week niet genoeg was om ze te vinden of om aan te tonen dat ze definitief verloren zijn. Intussen is het stadsbestuur wel gecharmeerd door de zoektocht. "Ik wil eerst en vooral een applaus geven", zegt schepen voor Stadsontwikkeling Annick De Ridder (N-VA). "Het is mooi om te zien hoeveel betrokkenheid er is. En mochten de beelden nog teruggevonden worden, willen we zeker nagaan hoe ze een plaats kunnen krijgen in de vernieuwde wijk, op voorwaarde dat ze nog in goede staat zijn."

Replica's?

De beelden waren de enige kunstwerken die de wijk ooit gekend heeft. Dat zal sowieso niet meer het geval zijn in de toekomst. "In het voorontwerp voor het publiek domein van de vernieuwde slachthuissite laten we ruimte voor kunst. Hoe dat er moet uitzien, dat zullen we bepalen in samenspraak met de buurt en met "Kunst in de stad". Dikwijls gebeurt dat via een ontwerpwedstrijd." 

Triple Living, de huidige eigenaar van de slachthuissite, heeft al een idee. "We hopen natuurlijk nog dat de oorspronkelijke stieren teruggevonden worden", zegt Kristof Schellekens. "Als dat niet het geval is, dan zijn wij aan het bekijken om replica's te laten maken. De stieren zijn onlosmakelijk verbonden met de site. Het lijkt ons leuk om ze weer in ere te herstellen."

Meest gelezen