West-Berlijnse politiemannen kijken toe hoe arbeiders uit de DDR de muur bouwen in augustus 1961.

60 jaar geleden verrees de Berlijnse Muur, pas eind 1989 viel het symbool van de deling van Europa

Precies 60 jaar geleden begon het communistische regime in Oost-Duitsland met de bouw van een hermetische versperring doorheen het centrum van Berlijn. De oostelijke zone werd zo volledig afgesloten van het westelijke stadsdeel dat in handen bleef van de westelijke geallieerden. De Berlijnse Muur werd zo het symbool van de deling van Europa en dat tot 1989. 

Na de Tweede Wereldoorlog werden het verslagen Duitsland en de hoofdstad Berlijn opgedeeld in bezettingszones. De westelijke geallieerden voegden hun zones samen en daaruit ontstond in 1949 de democratische Bondsrepubliek Duitsland. Van de weersomstuit richtte de Sovjet-Unie in haar bezettingszone de communistische DDR op. Tussen beide Duitslanden -en tussen beide invloedssferen in West- en Oost-Europa- verrees een "IJzeren Gordijn" van prikkeldraad en versperringen.

In Berlijn werd dat voorbeeld gevolgd: het westelijk stadsdeel kreeg van de Amerikanen, Britten en Fransen een democratisch bestuur, Oost-Berlijn onder controle van de Sovjettroepen, werd de hoofdstad van de communistische vazalstaat DDR. 

Toch bleef het er nog vrij gemakkelijk om tussen beide stadsdelen rond te reizen. Veel Oost-Duitsers die hun regime niet zagen zitten, gingen via Berlijn naar het Westen. Tegen 1961 waren zo 3,5 miljoen mensen (20 procent van de bevolking van de DDR) overgelopen naar West-Berlijn en verder naar West-Duitsland. Het ging dan vooral om hoger geschoolden en die "brain drain" hinderde de Oost-Duitse economie terwijl West-Duitsland een "Wirtschaftswunder" (economisch mirakel) kende.

BEKIJK: Historische beelden die tonen hoe de Muur er gekomen is. Lees onder de video verder.

Videospeler inladen...

"Muur van de schande"

In de nacht van 12 op 13 augustus 1961 sloeg het Oostblok terug. Oost-Duitse grenswachten sloten de grens hermetisch, arbeiders begonnen met de bouw van prikkeldraadversperringen doorheen straten en pleinen en gebouwen werden dichtgemetst. Enkele dagen later werden delen van een heuse muur doorheen het stadscentrum opgetrokken. De volgende jaren werd de volledige grens van het (omsingelde) West-Berlijn afgesloten met prikkeldraad, mijnenvelden, muren en wachttorens. (Lees verder onder de foto).

Een dramatisch beeld: de DDR-grenswacht Conrad Schumann springt in augustus 1961 over prikkeldraad naar het Westen.

Het Westen reageerde furieus en de VS stuurde extra militairen naar West-Berlijn, maar niemand wou een oorlog. De muur was ook niet helemaal dicht: West-Berlijners en buitenlanders konden mits een Oost-Duits visum nog altijd naar het oosten, omgekeerd was dat zelden zo.

Toch ontsnapten tussen 1961 en 1989 nog altijd meer dan 5.000 mensen via Berlijn naar het Westen. Eerst sprongen ze over versperringen, nadien maakten ze gebruik van tunnels, luchtballons en zelfs kleine vliegtuigen. In totaal werden 171 vluchtelingen door Oost-Duitse grenswachten doodgeschoten, vele anderen raakten gewond. Een van de meest bekende was de 18-jarige Peter Fechter die in 1962 werd neergeschoten in de neutrale zone tussen de Muur en West-Berlijn en daar doodbloedde.

"Mr. Gorbatsjov, tear down this wall!"

Had de communistische propaganda het dan over de "Antifaschistischer Schutzwall" (anti-fascistische beschermingsmuur), dan bleek al gauw dat het ging om een public relations-misser van formaat. De Berlijnse Muur groeide uit tot het symbool van het autoritaire karakter van het Oostblok en van de Sovjet-Unie. (Lees verder onder de foto).

Een tentoonstelling met foto's van slachtoffers die gedood zijn bij hun vlucht in Berlijn.
(c) dpa-Zentralbild

De Amerikaanse president John Kennedy was de eerste van een lange reeks westerse leiders die de muur in Berlijn persoonlijk op de korrel kwamen nemen met zijn historische uitspraak "Ich bin ein Berliner" op 26 juni 1963. Vele anderen volgenden zijn voorbeeld. Een van de laatsten was VS-president Ronald Reagan in 1987 met zijn oproep aan de toenmalige Sovjetleider: "Mister Gorbatsjov, tear down this wall!". Kort daarop zou Gorbatsjov dat nog doen ook.

In de zomer van 1989 vielen de communistische regimes in Oost- en Centraal-Europa een voor een. Op de avond van 9 november 1989 plooide het regime in de DDR en opende het de toegangen naar West-Berlijn. Tienduizenden enthousiaste Oost-Berlijners stroomden naar het Westen, maar keerden meteen terug om hun vrijheid thuis te verwerven. Kort daarop verdween de Muur, net als de DDR zelf. Een jaar later werden Berlijn, Duitsland en Europa herenigd in een democratisch model.

Bekijk: van bouw tot sloop van de muur, uitgelegd door onze Duitslandexpert Jeroen Reygaert

Videospeler inladen...

Meest gelezen