Donald Pols, directeur van Milieudefensie, viert de uitspraak in de klimaatzaak tegen het energiebedrijf Shell.
Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved

“We zien jullie in rechtbank, fossiele industrie”: hoe VN-klimaatrapport munitie voor nieuwe klimaatzaken kan worden

Overheden en bedrijven worden steeds vaker voor de rechtbank gedaagd door burgers die klimaatactie eisen. En zij doen dat met de IPCC-rapporten in de hand. “De angst bij energiebedrijven is nu wel groter geworden”, denkt professor Milieurecht Bernard Vanheusden.

“Dit rapport moet het einde betekenen van fossiele brandstoffen en steenkool, voor ze onze planeet vernietigen." Zo reageerde VN-secretaris-generaal António Guterres op het IPCC-klimaatrapport dat maandag verscheen. Dat rapport is vooral een signaal aan beleidsmakers om de klimaatverandering ernstig te nemen. Niet toevallig kreeg de samenvatting van het vierduizend pagina’s tellende rapport de titel “summary for policy makers” (samenvatting voor beleidsmakers). 

Het rapport is dus voer voor politici, maar ook voor klimaatactivisten.  “We zien jullie in de rechtbank, fossiele industrie”, zo liep de milieuorganisatie Greenpeace zich maandag alvast warm in een druk gedeelde tweet. 

Is Greenpeace dan van plan om bedrijven voor de rechter te slepen? "Over nieuwe plannen kan ik nog niet veel vertellen", antwoordt Greenpeace-woordvoerder Zanna Vanrenterghem, die mee betrokken is bij de klimaatcampagnes van de milieuorganisatie. "Maar we hebben wel al een aantal belangrijke klimaatzaken gewonnen. Die tegen Ineos Project One (een nieuwe plastiekfabriek in de Antwerpse haven, red.) was een belangrijke. En we waren ook mede-eiser in de Belgische en Franse klimaatzaken tegen de overheid waarin we ambitieuzere doelstellingen vroegen." 

"Want die hogere ambities zijn nodig. De fossiele industrie blijft de mensen op hun websites vragen om bijvoorbeeld hun lichten zeker te doven, terwijl ze zelf olie blijven oppompen."

Wetenschappelijk gezag

Voor burgers en organisaties die voor de rechtbank meer klimaatactie willen afdwingen van hun regeringen of van bedrijven, zijn de IPCC-rapporten van onschatbare waarde.

Dat beaamt Sarah Tak, coördinator van de Belgische vzw Klimaatzaak. De klimaatzaak leidde er in juni toe dat vier Belgische overheden werden veroordeeld omdat die volgens de rechter te weinig doen om hun burgers te beschermen tegen de gevolgen van de klimaatverandering. “Onze argumentatie was gebaseerd op eerdere IPCC-rapporten, en dit nieuwe rapport zal bijdragen tot de bulk aan bewijs die er al is. Met elk IPCC-rapport wordt onze boodschap sterker”, zegt Tak, die wel benadrukt dat ze het nieuwe rapport nog niet in detail heeft kunnen analyseren.

Vooral de wetenschappelijke kwaliteit van die IPCC-rapporten maakt het verschil in de rechtbank, legt Bernard Vanheusden uit, professor Milieurecht en rector van de Uhasselt. “Bij andere milieuzaken is het soms moeilijk om op een harde, wetenschappelijke manier aan te tonen dat er een probleem is, omdat er onvoldoende eensgezindheid is onder de wetenschappers. Maar een instituut als het IPCC heeft dat wetenschappelijk gezag wel.” 

Duizend klimaatzaken

Waar zo’n rechtszaak toe kan leiden, bleek in mei nog. Toen beval een Nederlandse rechter het energiebedrijf Shell om zijn CO2-uitstoot sneller te doen dalen, in een rechtszaak die was aangespannen door (onder andere) de actiegroep Milieudefensie. Het bedrijf ging in beroep, een uitspraak is er nog niet.

De Peruviaanse boer Saul Luciano Lliuya daagde het Duitse energiebedrijf RWE voor de rechter (foto uit 2017).

Steeds vaker moet een rechter oordelen in zulke klimaatzaken. Alleen al de voorbije zes jaar zijn er een duizendtal aangespannen tegen bedrijven en overheden. Dat zijn er meer dan de 28 voorgaande jaren (achthonderd), berekende de London School of Economics. 

En ook opmerkelijk: het gaat niet alleen om westerse klimaatactivisten. In 2015 sleepte de Peruviaanse boer Saul Luciano Lliuya het Duitse energiebedrijf RWE voor de rechter voor zijn aandeel in de klimaatopwarming, die een nabije gletsjer deed afsmelten. Hij eiste dat RWE zou betalen voor de aanpassingen die hij aan zijn huis zou moeten doen. Maar die zaak toont tegelijk aan hoe belangrijk een sterke bewijslast is. “Je voelt toch dat het verband tussen oorzaak en gevolg daarin veel minder rechtstreeks is”, vindt Vanheusden. “Het komt erop aan het verband met de schade die iemand leidt zo concreet mogelijk te maken.”  

Dat het zeer belangrijk is om die causaliteit te kunnen aantonen, beaamt Vanrenterghem, de woordvoerder van Greenpeace. "Je moet kunnen aantonen dat de tegenpartij het zorgvuldigheidsprincipe heeft geschonden. Door de IPCC-rapporten kunnen bedrijven geen onwetendheid meer claimen. Tijdens de overstromingen in Wallonië liepen de bewijzen bij wijze van spreke de woonkamer binnen."

Niet goedkoop

“De angst bij energiebedrijven is nu wel groter geworden”, denkt milieujurist Vanheusden. “Zeker de multinationals zullen zich er nu wel meer van bewust van zijn dat er tegen hen geprocedeerd kan worden.”

“Maar onderschat ook niet hoeveel tijd en geld het een milieuvereniging kost om zo’n zaak aan te spannen, zeker als die jaren aansleept. Niet alle advocaten doen dat pro bono. Als een milieuorganisatie succesvol is en goede PR doet, kan dat wel leiden tot donaties, waardoor ze er wel geld tegenaan kunnen gooien.”

En dan komt zo’n uitdagende tweet als die van Greenpeace, die druk doorgedeeld wordt, natuurlijk goed van pas.

Meest gelezen