Foto: Henk Van hellem

Mysteries ontrafeld: geraak je binnen bij de vrijmetselarij in Brussel?

Zonder enige twijfel is de vrijmetselarij één van de meest mysterieuze genootschappen ter wereld. Met ook heel wat loges, of afdelingen, in Brussel. Maar wat is de vrijmetselarij? Wie zijn die raadselachtige mannen die bij valavond samen komen? Verschijnt de duivel? Offeren ze maagden? En bepalen ze de politieke agenda? Er is maar één manier om dat te weten te komen: aankloppen aan de poort van de tempel. Geraak je binnen bij de vrijmetselarij in Brussel? Je ontdekt het hier. 

Radio 2 ontrafelt de hele zomer lang mysteries uit Vlaanderen en Brussel. Met de hulp van luisteraars en experten proberen we het antwoord te vinden op geheimzinnige verhalen.

Kennis is macht. En dus moeten we eerst te weten komen, wat dat geheime genootschap eigenlijk doet. Op het internet gonst het van de vreemdste verhalen. De vrijmetselarij zou een sekte zijn. Ze zou ervoor gezorgd hebben dat de abortuswet indertijd werd goedgekeurd, met de koningskwestie in 1990 tot gevolg. Er wordt ook beweerd dat ze baby's zouden offeren of de duivel aanbidden. 

"Pure quatsch", zegt de Brusselse Anaïs Maes. Zij heeft zich vier jaar lang ondergedompeld in de vrijmetselarij van de 19e eeuw,  voor een onderzoek aan de VUB. "Wat je niet kent, kan heel angstaanjagend zijn", steekt ze van wal. "Je mag niet vergeten, de vrijmetselarij is een organisatie van mensen die ooit enige macht hadden. Zowel politiek als sociaal. Mensen die er dan niet bijhoorden, en hun politieke, sociale en economische tegenstanders waren, maakten zich zorgen over die vrijmetselaars. Dat is typisch menselijk. Je maakt anderen verdacht met zotte verhalen, om ervoor te zorgen dat ze niet meer geloofwaardig zijn." 

Onderzoekster Anaïs Maes aan het Museum van de Vrijmetselarij in de Lakensestraat in Brussel.
Radio 2

Invloed hebben de vrijmetselaars niet meer vandaag, gaat Maes verder. Maar wat doen ze dan wel? "Het is eigenlijk een sociale organisatie, een groep mensen die samenkomt. En zij doen hoofdzakelijk twee dingen. Enerzijds houden ze zich bezig met rituelen, dat is heel belangrijk. Anderzijds debatteren ze over maatschappelijke thema's. Om zichzelf en de maatschappij te verbeteren. In de 19e eeuw was hun politieke invloed er wel degelijk. Onderwerpen die werden besproken tijdens een zitting, bleken later ook op de agenda te staan van het parlement. Maar dat is vandaag niet meer het geval."

"Wie nog meer weet over de vrijmetselarij in Brussel is historicus Jimmy Koppen", vervolgt Maes. "Hij is een ex-collega van me, en gaat je zeker verder kunnen helpen". En dus gaat de zoektocht verder richting Affligem. 

Acaciatakken en passers

In Affligem woont Jimmy Koppen. Historicus, ex-onderzoeker aan de vakgroep geschiedenis van de VUB én schrijver van vier boeken over de vrijmetselarij. We spreken af in het Warandepark in Brussel. In het ontwerp van het park zou het bekende passersymbool te herkennen zijn, in de ligging van de wandelpaden, hét symbool van de vrijmetselarij volgens velen. Maar dat blijkt niet te kloppen. "Veel mensen denken dat inderdaad, maar de passer verwijst vooral naar geometrische figuren, die vaak voorkwamen in de landschapsarchitectuur van de 18e eeuw, het tijdperk waarbinnen ook het Warandepark tot stand kwam. Het heeft op zich niets met vrijmetselarij te maken. Er zijn ook andere tekens die verkeerdelijk met vrijmetselarij worden geassocieerd. De fakkel bijvoorbeeld, maar die staat eerder symbool voor wetenschappelijke kennis en vrijzinnigheid. De vrijzinnigen leunen wel aan bij de vrijmetselarij, maar de fakkel is niet hun teken.”

Wat dan wel? "Daarvoor moeten we richting Grote Markt trekken", vervolgt Koppen. "Naast het Serclaes, je weet wel, het beeld van de stervende strijder dat je kan strelen voor geluk, hangt een gedenkplaat. En als je goed kijkt, zie je daar acaciatakken op afgebeeld. Dat is een heel sterke, en robuuste struik. Hij verliest dan wel zijn bladeren, maar hij blijft staande. Die eigenschappen, eigent de vrijmetselarij zich ook toe." 

De acaciatak op deze gedenkplaat aan de Grote Markt verwijst naar de vrijmetselarij
Radio 2

Meer inzichten dus in de vrijmetselarij in Brussel. Maar, kan je er als een leek ook binnen geraken? "Nooit", zegt Koppen. "Tenzij je lid bent, maar anders niet. Toetreden tot een loge, gaat ook enkel via andere vrijmetselaars. Zij heten logebroers en -zusters. Een loge is een afdeling zeg maar. Ik weet zeker dat als je een oproep op Twitter zet, je reactie zal krijgen", gaat hij verder.
Zo gezegd, zo gedaan. En dan is het tijd voor het moeilijkste: wachten. 

En dan is het prijs...

En dan is het zover. Na een paar tips, berichten van mensen die bij de vrijmetselarij zitten maar niet publiek willen gaan, hebben we prijs. Een logebroer uit Brussel wil ons te woord staan. Wel in zijn favoriete café aan de beurs: Le Cirio. Ooit dé plek waar beursgangers hun winst kwamen vieren, of verlies kwamen verdrinken met de bekende half-en-half, het drankje van witte wijn en cava. Maar het is ook de vaste stek van de man die ons meer gaat vertellen over de vrijmetselarij in Brussel. En ons misschien zelfs een ticket gaat bezorgen om binnen te geraken. We zoeken zijn naam op en zijn gezicht vult het scherm.  Henk Van hellem. 

Logebroer Henk Van hellem staat ons te woord

Met Pasen zouden we baby's opeten. Nog niet gezien, of geproefd. Er staat heel wat informatie op internet, maar ook de grootste rotzooi

Henk Van hellem, logebroer

Henk zit met een koffie, aan zijn vaste tafeltje. Klaar om ons meer te vertellen over de mysterieuze wereld van de vrijmetselarij. Of toch mysterieus voor ons. Want Henk windt er geen doekjes om. "Er is geen mysterie. We zijn natuurlijk een besloten gemeenschap. Geen geheime, maar wel discrete. Zodra er een waas van mysterie rond iets hangt, gaan mensen vanalles fantaseren. Maar de duivel heb ik nog niet gezien. En offers brengen we niet, tenzij het lidgeld als offer geldt? Er wordt gezegd dat we met Pasen baby's zouden opeten. Nog niet gezien, en ook niet geproefd (lacht). Er zijn geen geheimen, je vindt alles op internet. Maar evengoed de grootste rotzooi."

De vochtige kamer

Op internet staat veel, dat is waar. Maar niets over de rituelen, tenzij speculaties. Maar die blijken intussen niet te kloppen. Als er geen baby's worden opgeofferd, of de duivel komt niet langs, wat gebeurt er dan wel? "Je moet de vrijmetselarij zien als als een vereniging. Met lokale afdelingen, de loges. Met een bestuur, een voorzitter, een penningmeester, een secretaris. We komen samen, vaak voor een lezing. Die duurt een half uur, niet veel langer, anders vallen we in slaap (lacht). Na de lezing kan er een discussie ontstaan, maar die verloopt altijd via de voorzitter. Je stelt een vraag aan de voorzitter, de spreker antwoordt via hem. Het is dus geen direct gesprek. Om tien uur gaan we plakken in de bar", gaat Henk verder. "Dat heet dan 'de vochtige kamer', vochtig omdat de drank daar rijkelijk kan vloeien (lacht)". 

Je zit in het midden van die tempel, geblinddoekt op een stoel. Je hoort en voelt vanalles, geritsel, het lachen van mensen bij het antwoord op een vraag. Dat maakt indruk

Henk Van hellem, logebroer

Maar dan de vraag die op onze lippen brandt: kunnen we binnen geraken bij de vrijmetselarij? "Absoluut niet." zegt Henk stellig. "Daarvoor moet je lid worden. En dat is een proces van maanden. Je moet eerst voorgedragen worden door twee leden, je peters zeg maar. Je vult een vragenlijst in, over wie je bent, of je kinderen hebt, hoe je ze opvoedt, of je van goed moreel gezag bent. Dan krijg je nog twee of drie bezoeken en zal de loge zich daarover buigen. Als dat goed verloopt, word je op een dag uitgenodigd voor een ontmoeting in de tempel. Maar omdat je niet bent ingewijd, gebeurt dat met een blinddoek. Je zit dan in het midden  van die tempel, op een stoel terwijl er vragen op je worden afgevuurd. Je hoort en voelt vanalles, het geritsel, het lachen van mensen bij het antwoord op een vraag. Dat maakt echt indruk."

Hoe het toegangsritueel zich verder ontplooit, hoor je hier in het gesprek met logebroer Henk Van hellem.  

Kloppen aan de tempel

Lid worden is onbegonnen werk. Of toch op die korte tijd. En dus besluiten we om op goed geluk aan te kloppen bij de grootste tempel van Brussel. Die in de Peterseliestraat, vlakbij het Martelaarsplein waar de Vlaamse regering zit. Daar zouden 52 werkplaatsen moeten zijn, waar wekelijks 3000 vrijmetselaars afwisselend samenkomen. Het is de oudste tempel van Brussel, en werd ritueel ingehuldigd op 26 januari 1879. Op de voorgevel is een driehoek te zien, we zitten op de juiste plaats. 

De grootste loge van Brussel in de Peterseliestraat
Google maps

Met trillende vingers, microfoon in aanslag, drukken we op de bel. Die gaat over, één keer. Twee keer. En een derde keer. Niets. We bellen nog eens, en kijken intussen door de geblindeerde ruiten. Het blijft akelig stil, terwijl in de verte de echo's van de terrassen weerklinken. Brussel bruist na een lange stilte, maar hier lijkt alles nog in lockdown. Dan merken we het op: de camera die ons doodringend aanstaart nét boven de bel. Met de woorden van Henk in het achterhoofd: "ze gaan je nooit binnen laten als ze je niet kennen", geven we de strijd op. Of toch bijna. 

Beluister hier hoe we aankloppen bij de tempel, of lees eronder meteen de ontknoping. 

De allerlaatste kans

Terug naar het gesprek met onderzoekster Anaïs Maes. Zij heeft uren doorgebracht in het Museum van de Vrijmetselarij. Maar wat ze nog meer vertelde: in het gebouw zou ook een loge huizen. En dus trekken we met de allerlaatste hoop richting Lakensestraat. Ook hier staat een camera boven de bel. Die gaat één keer over. Twee keer. En een derde keer. Even lijkt het alsof de camera beweegt, scherpstelt. Maar helaas. Het blijft oorverdovend stil, terwijl in de verte het verkeer voorbij raast. Henk had gelijk. Geen lid. Geen toegang. De poort van de tempel blijft gesloten.  

Foto: Henk Van hellem

Meest gelezen