Wie is Josquin des Prez, de Elton John van z'n tijd, die 500 jaar geleden overleed en nu gevierd wordt in Vaticaanstad?

Vlaams minister-president en minister van Cultuur Jan Jambon (N-VA) is vandaag in Vaticaanstad naar aanleiding van de viering van de Franco-Vlaamse componist Josquin des Prez, een van de grootste componisten uit onze contreien ooit. Des Prez overleed 500 jaar geleden. Wat maken hem en zijn werk zo bijzonder dat hij de "prins van de polyfonie" wordt genoemd en dat zijn naam gegraveerd staat in de Sixtijnse Kapel? 

Jan Van Eyck is net gestorven en Bruegel moet nog geboren worden. Het is de tijd van Leonardo da Vinci, van Dürer en van Michelangelo. Kortom, 500 jaar geleden beleeft Europa een periode van creatieve hoogte, óók op muzikaal vlak. En een van de grootste componisten van die tijd luistert naar de naam Josken, of Josquin des Prez, zoals hij beter bekend staat. 

Beluister een uitvoering van "Nimphes, nappes" door het Antwerps internationaal gezelschap Graindelavoix: 

Meester van de noten, die doen moeten wat hij wil

Maarten Luther

We weten dat des Prez op 27 augustus 1521 stierf in Condé, in Noord-Frankrijk, maar waar en wanneer hij precies werd geboren blijft voer voor speculatie. Wellicht in de buurt van Doornik, ergens tussen 1450 en 1453. Van daaruit verwerft hij wereldfaam, trekt hij Europa rond en zingt en componeert Josquin des Prez voor pausen en koningen. 

Elton John van z'n tijd, geschilderd door da Vinci?

"Het gaat stuk voor stuk over topwerken", vertelt Bart Demuyt enthousiast. Demuyt is directeur van de Alamire Foundation, het Internationaal Centrum voor de Studie van Muziek in de Lage Landen. "Des Prez heeft de technieken van toen zodanig verfijnd dat je hem de "meester van de polyfonie" kan noemen. Tot op vandaag steekt hij met kop en schouder boven iedereen uit." 

"Je kan hem niet alleen met Elton John, maar ook met Sting vergelijken. Dat zijn mensen die hun eigen werk schrijven, het zelf uitvoeren en die internationaal bakens uitzetten. Maarten Luther noemde des Prez de "notenmeester". De groten van die tijd spraken hun appreciatie uit."

Wat is polyfonie?

Wanneer je op kamp "Broeder Jacob" of "Brand in Mokum" met verschillende stemmen zingt met telkens een beetje tijd tussen, dan zing je op dat moment polyfoon. Polyfonie wil zeggen dat verschillende stemmen samen verschillende melodieën zingen. Elke stem of elk instrument is daarbij even belangrijk. De componisten (of polyfonisten) uit de 14e, 15e en 16e eeuw waren meesters in het mooi laten samenklinken van die soms bijzonder complexe composities. 

De muziek van Elton John valt misschien niet meteen te vergelijken met de missen en motetten van Josquin des Prez, maar net zoals Elton John vandaag was des Prez graag gezien bij de royals 500 jaar geleden. "Het is zoals met voetbalsterren vandaag, in die tijd had je ook toptransfers", legt Demuyt uit. "Voor een vorst was het erg belangrijk om bepaalde vooraanstaande kunstenaars in zijn entourage te hebben." 

Zo komt het dat Josquin des Prez van hof naar hof trekt en dat hij Leonardo da Vinci ontmoet bij de adellijke familie Sforza in Milaan. Volgens sommigen is de muzikant die da Vinci daar begon te portretteren in 1483 niemand minder dan des Prez. Het schilderij hangt nu in de Pinacoteca Ambrosiana in Milaan. De recentere houtsnede bovenaan het artikel is een van de weinige andere afbeeldingen van de componist. Het originele portret is verdwenen.

Ritratto di musico, Leonardo da Vinci, 1483-1487, Milaan

Josquin des Prez was niet alleen componist maar ook zanger, kapelmeester en pedagoog, vertelt Bart Demuyt. "Hij was een heel internationale figuur. Hij heeft niet alleen hier in de Lage Landen gezeten, maar ook in Rome, Ferrara, Milaan, Wenen, Parijs, Aix-en-Provence, .... Hij bleef nooit lang hangen. Ik heb het gevoel dat hij weer vertrok wanneer hij een stempel had gedrukt op een bepaalde plek." 

Dat kon hij makkelijker dan zijn collega's, want Josquin des Prez zou een grote erfenis hebben ontvangen, die hem de vrijheid gaf om te kunnen rondtrekken. Geld speelde dan een minder belangrijke rol.

Bekijk hier hoe Josquin des Prez de canon in de muziek perfectioneerde. Vier zangers van het Royal Birmingham Conservatoire zingen in deze montage alle 24 stemmen van "Qui habitat":

Graffiti in de Sixtijnse Kapel

Rond de figuur Josquin des Prez blijft een waas van mysterie hangen, verklaart Bart Demuyt: "Musea zijn al tientallen jaren bezig met het koesteren en restaureren van de Vlaamse Primitieven. Het onderzoek naar muziek uit dezelfde tijd staat nog veel minder ver, we hebben heel wat in te halen."

Recent is zijn naam nog opgedoken bij renovatiewerken in de Sixtijnse Kapel

Bart Demuyt

"Recent is zijn naam nog opgedoken bij renovatiewerken in de Sixtijnse Kapel in het Vaticaan. In de "cantoria", het balkonnetje in de Kapel waar de zangers stonden, is een inscriptie teruggevonden. Josquin des Prez heeft daar zelf zijn naam in de muur gezet, bij wijze van spreken. In de Vaticaanse archieven zitten ook unieke koorboeken, met composities van Josquin des Prez. Unieke handschriften met prachtige miniaturen."

"We weten weinig zéker over hem", besluit Demuyt. "Ik hoop echt door hem dit jaar centraal te zetten dat er nog veel meer informatie boven water zal komen, de komende jaren. Ook over andere polyfonisten."

Meest gelezen