AFP or licensors

Wat is de sharia? En wat betekent die voor de vrouwenrechten in Afghanistan?

Op hun eerste persconferentie na hun machtsovername hebben de taliban gisteren gezegd dat ze de rechten van vrouwen zullen respecteren, weliswaar binnen het kader van de sharia. Maar wat bedoelen ze daarmee? Wat is de sharia, hoe zien de taliban die, en is die wel te verzoenen met vrouwenrechten? 

Bij het woord "sharia" denken velen spontaan aan lijfstraffen als het afhakken van handen, aan publieke executies, of aan het verplicht dragen van de boerka.  

Die negatieve connotatie hangt erg samen met de interpretatie die bijvoorbeeld de taliban tijdens hun schrikbewind in de jaren 90 aan de sharia hebben gegeven.

Maar eigenlijk is de sharia een verzameling regels van de islam, over hoe te vasten en te bidden bijvoorbeeld. Het woord wordt vaak vertaald als "islamitische wet", maar ook dat is niet zo accuraat. De sharia is namelijk geen wet, maar een complex rechtssysteem dat religieuze maar ook maatschappelijke verhoudingen regelt. Maar het is ook een rechtssysteem dat veel aan de interpretatie overlaat. 

Het onhandige van de term "sharia" is dat het een parapluterm is waaronder de taliban vallen, maar ook onze buurman

"Er zijn in België en Nederland moslims die zeggen: ik leef volgens de sharia", zegt Maurits Berger, hoogleraar Islam en het Westen aan de Universiteit van Leiden.

"Daarmee bedoelen ze geen kalifaat, of openbare executies op de markt. Ze willen gewoon een goed mens zijn, een gelovige ten opzichte van God. Het woord "sharia" is een onhandige parapluterm, want daaronder vallen dus de taliban, maar ook uw buurman en mijn buurvrouw." 

Bekijk hier de Journaal-reportage met het gesprek met Maurits Berger:

Videospeler inladen...

"De sharia is geen wetboek, dat terug te vinden is tussen twee kaften", duidt Berger nog. "Het bevat enkele regels die terug te vinden zijn in de Koran en de uitspraken van de profeet Mohammed, maar heel weinig. En vervolgens hebben honderden geleerden dat gedurende enkele eeuwen verder uitgewerkt. In die uitwerking hebben ze geïnterpreteerd. En in die interpretatie zie je een heel spectrum: van wat wij zeer liberaal zouden noemen, tot zeer conservatief en strijdig met de mensenrechten. Ook als het gaat over de sharia en de positie van de vrouw zie je dat hele spectrum." 

Ultra-orthodoxe interpretatie

Een centrale interpretatie van de sharia is er dus niet. "De Afghaanse interpretatie leunt aan bij de ultra-orthodoxe. Het is een conservatieve en letterlijke interpretatie van de leer", duidt Abied Alswlaiman, professor Arabisch Juridisch Vertalen en Islamitische Theologie aan de KU Leuven in De Ochtend op Radio 1.

Als de taliban het dus over deze Afghaanse interpretatie van de sharia hebben, lijkt dat dus niet echt het beste te doen vermoeden voor de meisjes en vrouwen. Al heeft dat niet enkel met de leer te maken, meent Abied Alswlaiman, maar ook met lokale gebruiken in Afghanistan.  

"De sharia kent veel rechten toe aan de vrouw, zoals recht op onderwijs of erfrecht. Maar het probleem zit in een groot spanningsveld tussen de leer of godsdienst en de lokale culturen. Het zijn vooral bepaalde lokale culturen die de positie van de vrouw erg inperken. We zien dat men er in sommige culturen, waaronder de Afghaanse, eerder voor kiest om meisjes van jongs af aan handenarbeid of ambachten zoals kleren maken of tapijten weven aan te leren dan om ze lang naar school te sturen." 

Beluister hier het gesprek met Abied Alswlaiman in "De ochtend" op Radio 1:

AFP or licensors

Wat de taliban bedoelen als ze zeggen dat ze vrouwenrechten zullen respecteren binnen het kader van de sharia, is dus verre van duidelijk. 

"Als de taliban zegt dat alles mag binnen de grenzen van de sharia, dan is mijn eerste vraag: wat bedoelen ze precies met de sharia?", zegt Maurits Berger. "En dan hebben ze een verleden, een "track record" dat niet al te optimistisch stemt." 

De Europese Unie en 20 landen, waaronder de VS en het VK, hebben in een gezamenlijk persbericht hun bezorgdheid geuit over het lot van meisjes en vrouwen in Afghanistan.

"We zijn diep bezorgd over Afghaanse vrouwen en meisjes en hun recht op onderwijs, werk en bewegingsvrijheid. We roepen de machthebbers op om hun bescherming te garanderen", zeggen ze.

De betrokken landen zeggen van nabij te zullen opvolgen hoe de toekomstige regering in Afghanistan de rechten en vrijheden "die al 20 jaar lang deel uitmaken van het leven van vrouwen en meisjes" zullen vrijwaren.

Voor alle duidelijkheid nog: de taliban hoeft de sharia niet in te voeren, want die is al opgenomen in de bestaande grondwet van Afghanistan. Die stelt dat het land een islamitische republiek is waarin geen wet in strijd mag zijn met de sharia. Afghanistan is verre van het enige moslimland waar de sharia wordt toegepast. Dat is (al dan niet deels) het geval in tientallen landen, waaronder Saudi-Arabië en Egypte. 

Sommige rechtsregels van de sharia, hoe die ook worden geïnterpreteerd, staan hoe dan ook op gespannen voet met de seculiere democratie en rechtsstaat. Zo is het onderscheid dat in de sharia wordt gemaakt tussen moslims en niet-moslims en tussen mannen en vrouwen lastig te verenigen met de universele verklaring met de rechten van de mens.   

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde in 2004 dat bepalingen van de sharia, onder andere betreffende strafrecht, lijfstraffen en de positie van vrouwen in het geheel niet verenigbaar zijn met de seculiere rechtsstaat en de Europese Conventie voor de Mensenrechten.

Meest gelezen