Woud in Mexico is gekapt om plaats te maken voor landbouw.
Public domain

Een op de drie boomsoorten dreigt uit te sterven

Wereldwijd dreigen 17.500 boomsoorten uit te sterven, bijna 30 procent van alle soorten. Dat blijkt uit het eerste wereldwijde rapport over de toestand van de bijna 60.000 bekende soorten. Het betekent dat er wereldwijd 2 keer meer bedreigde boomsoorten zijn dan alle bedreigde soorten zoogdieren, vogels, amfibieën en reptielen samen. Het kappen van bomen om plaats te maken voor landbouw, voor het hout en houtkap om plaats te maken voor veeteelt vormen de grootste bedreigingen, de klimaatverandering en extreme weersomstandigheden zijn opkomende gevaren.  

Het rapport 'The State of the World's Trees' is uitgegeven door Botanic Gardens Conservation International (BGCI) en het bundelt de resultaten van 5 jaar onderzoek. Er is aan meegewerkt door meer dan 60 instellingen, waaronder botanische tuinen zoals de Plantentuin Meise, bosbouwinstellingen en universiteiten over de hele wereld, en door meer dan 500 deskundigen die de voorbije vijf jaar hebben bijgedragen aan de evaluatie van de toestand van bomen.

Wereldwijd worden magnolia- en merantisoorten het meest bedreigd, naast ook eiken, esdoorns en ebbenhout. 

In Europa is de situatie weinig rooskleurig, zo blijkt uit het rapport. Maar liefst 58 procent van de wilde boomsoorten zijn er met uitsterven bedreigd.  

In Centraal-Afrika is de toestand nog ernstiger. Onderzoekers van de Plantentuin Meise hebben, samen met een groep van circa 20 internationale onderzoekers, de toestand onderzocht van de boomsoorten die in hun verspreiding beperkt zijn tot de Democratische Republiek Congo, Rwanda en Burundi. Van de bijna 347 boomsoorten bleken er 226 of 65 procent met uitsterven bedreigd. Hiervan waren er 42 - 12 procent - ernstig bedreigd en van die 42 soorten zijn er waarschijnlijk al 24 uitgestorven, bijna 7 procent van het totale aantal soorten. 

Ook elders zijn er boomsoorten ernstig bedreigd. Meer dan 440 boomsoorten staan op de rand van uitsterven, zo blijkt uit het rapport, wat betekent dat er minder dan 50 exemplaren in het wild overblijven.

Deze soorten worden over de hele wereld aangetroffen, van de Mulanjeceder (Widdringtonia whytei) in Malawi, waarvan nog slechts enkele exemplaren over zijn op de Mount Mulanje, over de Menai Strait Whitebeam (Sorbus arvonensis), een boom uit het geslacht van de Lijsterbes die slechts op één plaats in het noorden van Wales groeit en waarvan er nog maar 30 exemplaren overblijven, tot de alani (Melicope balloui) die alleen op Hawaii voorkomt en recent niet meer in het wild werd waargenomen.

De Menai Strait whitebeam, een soort lijsterbes waarvan er in het noorden van Wales nog maar 30 exemplaren in het wild overblijven.
Fossil Trees

Oorzaken van uitsterven

Het BGCI-rapport biedt één van de meest uitgebreide analyses van het gebruik en de bedreigingen waarmee verschillende boomsoorten worden geconfronteerd. 

Uit het rapport blijkt dat 1 op de 5 boomsoorten rechtstreeks door de mens wordt gebruikt voor voedsel, brandstof, hout, geneesmiddelen, als sierplant enzovoort. Ondanks de grote waarde van bomen voor de mens worden veel soorten met uitsterven bedreigd als gevolg van overexploitatie en slecht beheer.
 
De grootste bedreigingen voor bomen zijn habitatverlies door landbouw en begrazing, meestal gerelateerd aan een groeiende bevolking, en overexploitatie door houtkap en oogsten. Uit het rapport blijkt dat 1 op de 3 bomen die momenteel voor de houtkap worden gebruikt, met uitsterven wordt bedreigd.
 
Klimaatverandering en extreme weersomstandigheden zijn opkomende bedreigingen voor boomsoorten wereldwijd. Naarmate de temperatuur en het weer in de wereld veranderen, lopen veel bomen het risico gebieden met geschikte habitats te verliezen. Dit treft soorten in zowel gematigde als tropische habitats, waarbij vooral boomsoorten uit het nevelwoud in Centraal-Amerika gevaar lopen.

Ten minste 180 boomsoorten worden rechtstreeks bedreigd door de stijging van de zeespiegel en extreme weersomstandigheden. Deze bedreiging is het grootst voor soorten die op eilanden voorkomen, waaronder magnolia's in het Caribisch gebied. 

Een toename van het aantal branden vormt een belangrijke bedreiging voor bomen in Madagaskar en is ook een risico gebleken voor Amerikaanse eikensoorten en de zuidelijke beuken (Nothofagus) in Australië en Zuid-Amerika. 

Wereldwijd wordt het risico op bosbranden nog vergroot door veranderingen in het landgebruik ten gunste van de landbouw in combinatie met de stijgende temperaturen door de opwarming van de aarde.

Rangschikking van de bedreigingen en het percentage van de boomsoorten dat er door getroffen wordt: het kappen van bomen om plaats te maken voor landbouw (29 %), het kappen van bomen voor het hout (27 %), ontbossing om plaats te maken voor veeteelt (14 %), voor urbanisatie, woningen en industrie (13 %), branden en het kappen van brandgangen (13 %), energieproductie en mijnbouw (9 %), plantages voor hout en houtpulp (6 %), invasieve en andere probleemsoorten (5 %) en de klimaatverandering (4 %).
BGCI

Landen waar actie het meest nodig is

Het rapport over de toestand van de bomen in de wereld bevat een grondige analyse van de landen waar verdere actie nodig is om bedreigde bomen te beschermen.

In Europa wordt 58 procent van de inheemse Europese bomen in het wild met uitsterven bedreigd. De lijsterbes en verwanten (geslacht Sorbus) zijn de meest bedreigde boomsoorten in Europa. 

Brazilië, dat enkele van de meest biodiverse bossen ter wereld heeft, heeft het grootste aantal boomsoorten (8.847) maar ook het hoogste aantal bedreigde boomsoorten (1.788). Dat is 20 procent van het totaal. Vooral grootbladige mahonie, rosewood en Eugenia worden bedreigd.

De 5 andere landen met de grootste verscheidenheid aan boomsoorten zijn Colombia, waar 14 procent van de soorten bedreigd zijn, Indonesië (23 procent), Maleisië (24 procent), Venezuela  (13 procent) en China, waar 19 procent van de boomsoorten dreigt uit te sterven.  
 
Uit het rapport blijkt echter dat verhoudingsgewijs het de boomsoorten van eilanden zijn die meer gevaar lopen. Dit is bijzonder zorgwekkend, omdat het daarbij vaak gaat om boomsoorten die nergens anders te vinden zijn.

Op eilanden als Sint-Helena, waar 69 procent van de boomsoorten dreigt uit te sterven, Madagaskar (59 procent) en Mauritius (57 procent) is het aandeel van de bedreigde boomsoorten het grootst. 

Quercus brandegeei, een bedreigde eikensoort uit Mexico.
Silvia Alvarez-Clare, The Morton Arboretum, Illinois

Soorten die getroffen worden

Voor het eerst identificeert het rapport welke bedreigingen de grootste impact hebben op specifieke boomsoorten. De belangrijkste bedreiging voor boomsoorten over de hele wereld is zoals gezegd ontbossing voor de landbouw. Ook bij de door Plantentuin Meise onderzochte bomen van Centraal-Afrika is dat het geval.
 
Op Borneo vormt de uitbreiding van palmolieplantages een grote bedreiging voor de meranti-soorten, één van de meest bedreigde boomgroepen op de planeet. Deze grote tropische bomen vormen het grootste deel van de laagland-bosvegetatie op het eiland, en hun achteruitgang heeft ertoe geleid dat soorten als de Borneose orang-oetan ernstig bedreigd zijn geworden.

Eiken en zuidelijke beuken worden ook bedreigd door habitatverlies als gevolg van ontbossing, met name in Centraal- (Mexico) en Zuid-Amerika (Chili en Argentinië). De landen met het grootste aantal bedreigde eikensoorten zijn Mexico met 32 soorten, China (36), Vietnam (20) en de Verenigde Staten (16).

De houtkap, en met name de illegale houtkap, draagt bij tot de aanzienlijke achteruitgang van waardevolle houtsoorten.
 
In Madagaskar veroorzaakt de houtwinning van ebben- en palissanderhout een wijdverbreid verlies van habitats op het hele eiland. Hetzelfde kan worden gezegd van mahonie- en palissanderbomen in het Caribisch gebied en in Brazilië.

Andere belangrijke bedreigde groepen bomen zijn onder meer de bekende magnolia- en camelia-soorten, die momenteel worden bedreigd door het niet-duurzaam verzamelen van planten uit het wild voor commercieel gebruik, terwijl plagen en ziekten een ernstige achteruitgang van de essenpopulaties in het Verenigd Koninkrijk en Noord-Amerika veroorzaken.

De laatste bomen van een laaglandwoud op de Riau-archipel, tussen de Indonesische eilanden Sumatra en Borneo, drijven weg. Het bos is gekapt om plaats te maken voor een palmplantage.
Aidenvironment/Wikimedia Commons/CC BY-SA 2.0

Bomen vormen de ruggengraat van ecosystemen

Boomsoorten vormen de ruggengraat van het natuurlijke ecosysteem. Ze slaan 50% van de koolstof op aarde op en vormen daarnaast een buffer tegen extreme weersomstandigheden zoals orkanen en tsunami's.
 
Veel bedreigde boomsoorten bieden een habitat en voedsel aan miljoenen vogelsoorten, zoogdieren, amfibieën, reptielen, insecten en micro-organismen. Het uitsterven van één enkele boomsoort kan een domino-effect veroorzaken en tot het verlies van vele andere soorten leiden.
 
Desondanks zijn het vaak de dieren geweest die de meeste aandacht hebben gekregen omdat zij dringend bescherming nodig hadden. Nu een derde van de boomsoorten met uitsterven wordt bedreigd, hoopt het 'State of the World's Trees' rapport de aandacht te vestigen op de bomen die evenzeer gevaar lopen en waarvoor ook actie vereist is om uitsterven te voorkomen.

Een Mulanjeceder, een van de weinige die nog in Malawi en op heel de wereld te vinden zijn.

Een stappenplan voor de toekomst

Het rapport geeft echter hoop voor de toekomst, aangezien de inspanningen om bedreigde soorten in stand te houden onder leiding van de botanische gemeenschap wereldwijd toenemen. 

Uit het rapport blijkt dat minstens 64 procent van alle boomsoorten in ten minste één beschermd natuurgebied te vinden is, en ongeveer 30 procent in botanische tuinen, zadenbanken of andere collecties, maar dat verdere maatregelen nodig zijn.

Identificeren welke bomen gevaar lopen en ervoor zorgen dat deze worden beschermd, is de meest doeltreffende manier om uitsterven te voorkomen en bedreigde soorten te herstellen. 

Om daarbij te helpen heeft BGCI vandaag een nieuw Global Tree Portal gelanceerd, een online database die de inspanningen voor het behoud van bomen bijhoudt op soort-, land- en wereldniveau.
 
Zowel het rapport als het portaal laten voor het eerst zien welke bomen het meest bescherming nodig hebben, waar dringend actie moet worden ondernomen, en vooral, waar de hiaten in de beschermingsinspanningen zitten, zodat middelen en expertise het meest effectief kunnen worden ingezet. 

Samen bieden het rapport en de portaalsite landen, beleidsmakers en deskundigen de instrumenten en de informatie om soorten terug te brengen van de rand van de afgrond. 

Om bedreigde soorten te beschermen en terug te brengen, beveelt BGCI 5 belangrijke acties aan. 

  1. Breid het aantal beschermde gebieden uit voor bedreigde boomsoorten die momenteel niet goed vertegenwoordigd zijn in beschermde gebieden.
  2. Zorg ervoor dat bedreigde boomsoorten, waar mogelijk, bewaard worden in botanische tuinen en zadenbanken.
  3. Vergroot de beschikbaarheid van overheids- en bedrijfsfinanciering voor bedreigde boomsoorten.
  4. Breid boomplantprogramma's uit en zorg voor gerichte aanplant van bedreigde en inheemse soorten.
  5. Verhoog de wereldwijde samenwerking om het uitsterven van bomen aan te pakken, door deel te nemen aan internationale inspanningen zoals de Global Conservation Consortia. 

Botanic Gardens Conservation International (BGCI) en de Global Trees Campaign hebben in de afgelopen 15 jaar geholpen om meer dan 400 bedreigde boomsoorten te herstellen. 

Houtkap in het boreaal woud van Canada.
Andrew Male/Greenpeace

Wake-upcall

"Dit rapport is een wake up call voor iedereen over de hele wereld dat bomen hulp nodig hebben", zei Paul Smith, de secretaris-generaal van BGCI. "Elke boomsoort is belangrijk - voor de miljoenen andere soorten die van bomen afhankelijk zijn, en voor mensen over de hele wereld. Dankzij de informatie uit het State of the World's Trees Report kunnen we voor het eerst precies aangeven welke boomsoorten onze hulp nodig hebben, zodat beleidsmakers en natuurbeschermingsdeskundigen de middelen en expertise kunnen inzetten die nodig zijn om toekomstig uitsterven te voorkomen."

"Bomen zijn van vitaal belang voor onze toekomst en voor een gezonde wereld hebben we een diversiteit aan boomsoorten nodig. Elke boomsoort heeft een unieke ecologische rol te spelen. Met 30 procent van de boomsoorten in de wereld die met uitsterven worden bedreigd, moeten we dringend meer actie ondernemen voor het behoud van deze soorten", zei Sara Oldfield, de medevoorzitter van de global Tree Specialist Group die in 2013 een eredoctoraat heeft gekregen van de UGent voor haar inzet.

Het volledige rapport is te vinden op de website van Botanic Gardens Conservation International. Bronnen: telex van persagentschap Reuters, persmedeling van BGCI, permededeling van Plantentuin Meise, het rapport van BGCI.

Het woud in het Nationaal Park Nyungwe in Rwanda.
Plantentuin Meise

Meest gelezen