Uit analyses van residu in aardewerk blijkt dat in Qiaotou 9.000 jaar geleden al bier werd gedronken.
Leping Jiang

Mensen dronken 9.000 jaar geleden bier in zuiden van China

Het is al lang bekend dat alcoholische dranken een belangrijke socio-culturele rol spelen in oude beschavingen, onder meer bij rituele feesten. Een nieuwe studie heeft bewijzen gevonden voor het drinken van bier 9.000 jaar geleden in het zuiden van China, waarschijnlijk als onderdeel van een ritueel om de doden te eren. Dat blijkt uit analyses van aardewerken potten in een begraafplaats in Qiaotou, wat van de plaats een van de vroegste sites ter wereld maakt waar bier werd gedronken.  

De oude potten werden tijdens recente opgravingen in Qiaotou gevonden in een platformheuvel van zo'n 80 bij 50 meter, die 3 meter boven het grondoppervlak uitkwam en omringd was met een door mensen gegraven gracht. 

De heuvel bevatte 2 menselijke skeletten en verschillende putten met aardewerken vaten van erg goede kwaliteit, waarvan er veel nog heel waren. Op de site werden geen residentiële structuren gevonden, ze werd dus blijkbaar niet bewoond. 

 Het aardewerk was beschilderd met een witte kleiverf en een aantal van de kannen was versierd met abstracte motieven. Volgens de studie behoren de kannen waarschijnlijk tot "het oudste bekende beschilderde aardewerk ter wereld". Uit deze periode is op geen enkele andere site dergelijk aardewerk gevonden. 

Het onderzoeksteam analyseerde verschillende soorten aardewerk uit Qiaotou, die verschillende groottes hadden. 

Een aantal van de aardewerken vaten waren relatief klein en zowat even groot als drinkkannen die momenteel gebruikt worden, en ze leken ook op kannen die in andere delen van de wereld worden gevonden. Elk van deze kannen kon in één hand gehouden worden als een kopje, in tegenstelling met voorraadvaten die veel groter zijn. 

7 van de 20 kannen die geanalyseerd werden, leken wel Hu-potten met een lange nek te zijn, potten die in latere historische periodes gebruikt werden om alcohol te drinken. 

Links: beschilderde aardewerken vaten uit Qiaotou om eten en drinken mee te serveren. Rechts: een Hu-pot met een lange nek.
Jiajing Wang (links)/Leping Jiang (rechts)

Residu's

Om te bevestigen dat de vaten gebruikt werden om alcohol mee te drinken, analyseerde het team microfossiele - kleine gefossiliseerde - residu's die van de binnenkant van de potten gehaald werden. Het ging daarbij om zetmeel, schimmels en fytolieten - microscopisch kleine structuren uit het harde materiaal silicium, die gevonden worden in sommige plantenweefsels en die overblijven nadat het weefsel vergaan is.

De residu's werden vergeleken met controlestalen uit de grond rond de aardewerken vaten. 

Het team kon in de potten microbotanische residu's identificeren, zetmeelgranules en fytolieten, en microbiële residu's, schimmels en gisten, die overeenstemden met de residu's van de gisting van bier en die niet van nature gevonden worden in de grond of in andere voorwerpen, tenzij die alcohol bevat hebben. 

"De resultaten van onze analyse van de residu's toonden aan dat de aardewerken potten gebruikt werden om bier te bevatten, bier in de meest algemene zin. Het ging om een drank gemaakt uit rijst, een soort gierst die jobstranen genoemd wordt en niet geïdentificeerde knollen", zei Jiajing Wang. "Dit oude bier zal echter niet gesmaakt hebben zoals de IPA die we vandaag hebben. Het was in de plaats daarvan vermoedelijk een licht gegiste en zoete drank, die waarschijnlijk troebel was." Wang is hoogleraar antropologie aan het Dartmouth College in de VS en ze is mede-auteur van de studie. 

Uit de resultaten bleek dat er ook fytolieten van de pellen van rijst en andere planten in de residu's zaten. Mogelijk zijn die aan het bier toegevoegd om de gisting op gang te brengen. 

Kaartje met de ligging van Qiaotou in China.
PLOS ONE

Schimmel

Hoewel de vallei van de Jangtse in Zuid-China vandaag bekend staat als het centrum van de rijstteelt in het land, gebeurde de domesticering van rijst langzaamaan tussen 10.000 en 6.000 jaar geleden, zodat rijst 9.000 jaar geleden nog in een vroege fase van de domesticering zat. 

In die tijd waren de meeste gemeenschappen jager-verzamelaars die vooral rekenden op het verzamelen van voedsel. Aangezien het oogsten en bewerken van rijst arbeidsintensief was, was het bier uit Qiaotou waarschijnlijk een drank die een rituele betekenis had, zo zeggen de onderzoekers. 

De analyse van de residu's uit de potten toonde ook sporen van schimmel aan, die gebruikt werd in het brouwproces. De schimmel die in de potten uit Qiaotou gevonden werd, lijkt erg op de schimmel die aanwezig is in koji, dat in Oost-Azië gebruikt wordt om sake en andere gegiste dranken te maken. De resultaten van de nieuwe studie zijn ouder dan die uit eerdere studies waaruit blijkt dat schimmel gebruikt werd in gistingsprocessen in China zo'n 8.000 jaar geleden. 

Bier is technisch gezien elke gegiste drank die van gewassen gemaakt wordt door een transformatieproces in 2 stadia. In de eerste fase zetten enzymen zetmeel om in suiker, wat sacharificatie genoemd wordt. In de tweede fase zetten de gisten de suiker om in onder meer alcohol en koolstofdioxide, de fermentatie of gisting. 

Zoals de wetenschappers in de studie uitleggen, werkt schimmel enigszins als een agens voor beide processen, omdat schimmel dienst doet als een 'starter' voor de sacharificatie en de fermentatie. 

"We weten niet hoe mensen 9.000 jaar geleden de schimmel maakten, aangezien fermentatie ook van nature kan optreden", zei Wang. "Als mensen een overschotje rijst hadden en de korrels raakten beschimmeld, kunnen ze gemerkt hebben dat de korrels na een tijd zoeter werden en alcoholisch. En hoewel ze de biochemische processen die samengaan met korrels die schimmelig worden, niet gekend zullen hebben, hebben ze waarschijnlijk het fermentatieproces geobserveerd en het met vallen en opstaan nagebootst." 

Aangezien het aardewerk van Qiaotou gevonden werd in de buurt van de graven in een gebied waar geen bewoning was, besluiten de onderzoekers dat de bierpotten waarschijnlijk gebruikt werden in rituele ceremonies in verband met het begraven van de doden. 

Ze denken dat het geritualiseerd drinken van alcoholische dranken een belangrijke rol kan gespeeld hebben bij het smeden van sociale banden en het ontstaan van samenwerking, wat een voorloper vormde van de complexe, rijst verbouwende samenlevingen die 4.000 jaar later ontstaan zijn. 

De studie van Wang en Leping Jiang en Hanlong Sun van het Zhejian Provinciaal Instituut voor Culturele Overblijfselen en Archeologie in China is gepubliceerd in PLOS ONE. Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van het Dartmouth College. 

Geschilderde patronen op aardewerk uit Qiaotou.
Leping Jiang
Hoogleraar antropologie Jiajing Wang van het Dartmouth College.
Eli Burakian’oo

Meest gelezen