Een kaarsrecht tracé van 8 kilometer door een bos: 100 jaar geleden opende de eerste "autosnelweg" in Berlijn

Op 24 september 1921 werd in Berlijn een stuk weg in gebruik genomen dat speciaal voor auto's was bestemd. Het was bedoeld voor autoraces, maar mocht daarnaast gebruikt worden voor automobilisten die - mits het betalen van tol - naar of van het centrum van Berlijn wilden rijden. De eerste "autosnelweg" was een feit.  

Wie per auto vanuit het westen de Duitse hoofdstad Berlijn binnenrijdt, doet dat gewoonlijk via de autoweg A115, een aftakking van de Berlijnse Ring. Het laatste stuk van deze weg, tussen het landelijke stadsdeel Wannsee en het meer centrale Charlottenburg, is een kaarsrecht tracé van ongeveer 8 km door een bos. Dit stuk is eigenlijk de oudste autosnelweg ter wereld. 

Op 24 september is het precies een eeuw geleden dat deze weg, bekend als de AVUS (Automobil-Verkehrs- und Übungsstraße), in gebruik werd genomen. 

In hoeverre het echt om de oudste autosnelweg ging, is een punt van discussie. Zelfs het typisch Duitse woord Autobahn bestond nog niet. Maar de weg in Berlijn voldeed in elk geval aan de criteria van wat we daar nu onder verstaan. 

Van Amerikaanse zijde wordt soms de eer opgeëist de eerste autoweg te hebben aangelegd. Sinds 1907 bestond er op Long Island nabij New York de Vanderbilt Parkway, de allereerste weg die voor automobielen was voorbehouden.  Maar dit was geen autosnelweg in de moderne betekenis: er waren geen gescheiden rijstroken en de wagens konden op kruispunten afslaan, ook linksaf. De AVUS voldeed wel aan die criteria. 

Het uiteinde van de AVUS vroeger (links, toen die nog als rencircuit werd gebruikt) en nu (rechts).

In het begin van de 20e eeuw waren auto’s al niet zo uitzonderlijk meer, en ze reden ook al vrij snel (de Belg Camille Jenatzy reed in 1899 als eerste sneller dan 100 km per uur), maar de meeste wegen – op zijn best van kasseien of steenslag - waren niet zo geschikt voor de nieuwe, snelle voertuigen. De auto-industrie en ook de pas opgerichte automobielclubs drongen aan op meer geschikte wegen. Ze kregen de steun van artsen, die wezen op het gevaar van opvliegend stof voor de gezondheid. Het pas uitgevonden asfalt werd geprezen als het ideale materiaal voor nieuwe wegen.

Daarbij kwam de opkomende autosport. De eerste autoraces vonden op de openbare weg plaats en veroorzaakten nogal wat ongelukken, waardoor de behoefte ontstond aan aparte renbanen die snel en veilig zouden zijn. Zowel de Vanderbilt Parkway als de AVUS waren dan ook in de eerste plaats bedoeld om races te organiseren. 

Met de steun van de Duitse auto-industrie en met de zegen van keizer Willem II ontstond in 1909 de maatschappij AVUS die een autocircuit bij Berlijn ging aanleggen. De werken aan de weg begonnen in 1913 maar door de Eerste Wereldoorlog lagen ze een hele tijd stil. Pas in 1921 werd hij voltooid en op 24 september 1921 volgde de plechtige opening met een autowedstrijd. 

De 9,8 km weg was aan beide uiteinden voorzien van een lusvormige bocht (zie foto hierboven), waar de wagens aan grote snelheid konden draaien. De weg was in de eerste plaats een circuit voor autoraces en testritten. Als de weg niet daarvoor werd gebruikt, kon de AVUS worden opengesteld voor particuliere wagens, die daarvoor tol moesten betalen. 

Autostrada dei Laghi

Het experiment met de AVUS was een succes. De toenemende verkeersdrukte en het groot aantal ongevallen op wegen waar nog veel paarden rondreden, deed het idee opkomen voor een apart netwerk van autowegen.

Het was echter niet Duitsland, maar Italië, dat de eerste stap zou zetten naar een autowegverbinding tussen steden. 

Dat was het werk van de briljante ingenieur Piero Puricelli, die in 1921 een maatschappij oprichtte om het dichtbevolkte Noord-Italië van een autoweg te voorzien. Het jaar daarop werd begonnen met de aanleg. Omdat de weg de metropool Milaan zou verbinden met de streek rond het Comomeer en het Lago Maggiore , kreeg hij de naam Autostrada dei Laghi (“Merenautoweg”). 

Piero Puricelli (links) en de Autostrada dei Laghi bij de splitsing Varese-Como (rechts)/

Op 20 september 1923, dus amper twee jaar na de opening van de AVUS, werd een eerste stuk van de autostrada plechtig geopend. Een jaar later waren Milaan en Varese met elkaar verbonden en in 1925 bereikte de weg - in twee aftakkingen - de beide meren.

De Autostrada dei Laghi  was een tolweg, met slechts één rijstrook in elke richting. Opmerkelijk was dat Punicelli ook aandacht besteedde aan de esthetische aspecten van zijn constructies. 

De Italiaanse koning Victor Emmanuel III opent de autosnelweg Milaan-Varese  op 21 september 1924

De Autobahnen van Hitler

Duitsland was dus niet het eerste land dat steden met een autoweg verbond. In 1926 ontstond daar een vereniging voor de aanleg van een 880 km lange autoweg die Duitsland van noord tot zuid zou verbinden. Door financiële problemen en politieke tegenstand kwam het project niet van de grond. Pas in 1932 werd een autosnelweg van amper 20 km tussen Keulen en Bonn geopend.  Die weg kwam er door de inzet van de latere bondskanselier Konrad Adenauer, toen burgemeester van Keulen. 

Dat gebeurde voordat Adolf Hitler en de nazipartij begin 1933 aan de macht kwamen. Het is dus een verzinsel dat Hitler de Autobahnen heeft uitgevonden: de plannen bestonden al lang en de nazi’s hebben er zich tegen verzet zolang ze in de oppositie zaten. Maar eenmaal in de regering zag Hitler er het voordeel van in. Op autoritaire wijze werd de onderneming Reichsautobahn opgericht, onder leiding van de nazi-ingenieur Fritz Todt. De werken gingen gepaard met grote propaganda: Hitler stak zelfs de eerste spade in de grond voor de aanleg van een paar autowegen.  

Links: Hitler (met rechts achter hem Fritz Todt) en twee arbeiders steken de eerste spade in de grond voor de autosnelweg Frankfurt-Darmstadt-Mannheim op 23 september 1933. Rechts: een Reichsautobahn tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Dat Hitler met “zijn” Autobahnen de werkloosheid heeft opgelost, is een andere mythe, al paste de massale inzet van arbeiders goed in de nazipropaganda. In totaal hebben 120.000 mensen aan de autowegen gewerkt, maar Duitsland kende toch op een gegeven moment zes miljoen werklozen.

Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog was er 3.300 kilometer autoweg klaar, nog niet de helft van het geplande aantal. Door de oorlog vielen de werken stil. De bouw van bunkers en vestingen werd prioritair.  De nieuwe wegen waren uiteraard zeer belangrijk voor militaire transporten. 

Een Duitse autosnelweg voor de oorlog, met tankstation.

En België ?

België volgde maar langzaam. Vanwege de dichte bevolking en de lintbebouwing waren nieuwe wegen buiten de dorpskernen zeker aangewezen. Het Bestuur der Wegen plande in de jaren 1930 een vijftal routes nouvelles, die onder meer Brussel en Antwerpen met de kust zouden verbinden, maar die zouden kruispunten met bestaande wegen krijgen. “Autostrades”, zo vond de toenmalige topman van het Bestuur der Wegen, waren “even snobistisch als duur”. 

Toch konden een paar ingenieurs die de werken in Duitsland hadden bestudeerd in 1935 de minister van Openbare Werken ervan overtuigen met echte autosnelwegen te beginnen. 

De bouw van de brug van de autosnelweg Brussel-Oostende over de weg naar Tielt, eind jaren '30. Op deze plaats ligt nu de grote rotonde van de afrit Aalter van de E40. (foto privécollectie)

Een paar jaar later werd gestart met de aanleg van de snelwegen Brussel-Oostende en Brussel-Antwerpen (de huidige A12 via Boom) maar alleen van de eerste weg zou voorlopig slechts 28 km tussen Aalter en Jabbeke worden gebouwd. De Tweede Wereldoorlog deed de werken stopzetten en in de eerste jaren daarna ging de aandacht naar het herstel van bestaande wegen die tijdens de oorlog zwaar hadden geleden. Het zou nog een hele tijd duren voor er opnieuw concrete plannen werden uitgewerkt. 

In  1950 ondertekenden een aantal West-Europese landen de Verklaring van Genève, waarin ze overeenkwamen samen een netwerk van autowegen aan te leggen, met gemeenschappelijke criteria inzake breedte, voorzieningen enz. Ook de E-nummers van autowegen werden toen ingevoerd. Voor België, met zijn centrale ligging en dichte bevolking, was zo’n duizend kilometer autoweg gepland. Maar intussen waren de werken in ons land nog altijd niet opgestart, vooral door bureaucratische beslommeringen en financiële problemen.

Hieronder ziet u de autosnelweg Brussel-Oostende (huidige E40) in Groot-Bijgaarden bij de opening in 1956. (foto Liberas)

Videospeler inladen...

Het zou tot 1956 duren voor de autosnelweg Brussel-Oostende, als eerste in het land, voltooid zou zijn. Kort daarop volgde de Koning  Boudewijnsnelweg tussen Antwerpen en Luik. 

Daarna remden de groeiende communautaire tegenstellingen de bouw van verdere autosnelwegen af. Onder Waalse druk werd voorrang gegeven aan de Autoroute de Wallonie, terwijl de Vlamingen de aanleg van de E3 (de huidige E17) tussen Antwerpen en Kortrijk eisten.  

Hieronder ziet u de pas aangelegde Boudewijnsnelweg (foto Liberas)

Videospeler inladen...

Pas vanaf 1960 -  de gouden jaren ’60 – werden er op grote schaal autosnelwegen aangelegd in België. De voornaamste impuls kwam van de toenmalige minister van Openbare Werken Jos De Saeger , die in zijn programma de aanleg van "100 km autosnelweg per jaar" had staan. 

In deze video legt De Saeger uit wat zijn plan inhoudt:

Videospeler inladen...

Op  het einde van zijn bewind (1965-1973) was er bijna duizend kilometer autosnelweg. 

De economische crisis en het toenemend verzet van onder meer milieuverenigingen zouden vanaf  midden de jaren 1970 de bouw afremmen.  Intussen is er meer dan 1700 km autosnelweg in België, maar de laatste decennia is er nauwelijks nog bijgekomen. 

Bekijk hieronder een montage over de aanleg van de E3 (de huidige E17). In de eerste geeft minister De Saeger hierover uitleg en bezoekt koning Boudewijn de werken voor de Kennedytunnel, waardoor de autosnelweg naar Antwerpen onder de Schelde loopt.

Videospeler inladen...

De volgende video toont de feestelijke opening van de Kennedytunnel, de ingebruikname van het stuk E3 bij Sint-Niklaas door De Saeger en de werken aan de viaduct in Gent.

Videospeler inladen...

Meest gelezen