Verkiezingsaffiches in de straten van Sint-Petersburg.
Copyright 2021 The Associated Press. All rights reserved

Hoe het Kremlin de weg vrijmaakte voor competitie- en kritiekloze parlementsverkiezingen

Vanaf vandaag kunnen Russen drie dagen lang stemmen voor een nieuw parlement. Het resultaat zal niemand verbazen: de overgrote meerderheid van de 450 zetels in de Doema zal naar politici van regeringspartij Verenigd Rusland gaan. Toch speelt ook de vergiftigde en gevangengezette oppositieleider Aleksej Navalny op de achtergrond een hoofdrol. 

Een hele reeks dokters, tv-ankers, een in de VS veroordeelde spion en nog enkele kosmonauten: van een groot deel van de zetels in het Russische parlement weten we al naar wie ze zullen gaan. Maar veel campagne wordt er niet gevoerd. Op televisie en in het straatbeeld is er weinig of niets te merken van enige verkiezingskoorts. Het Kremlin lijkt zich niet druk te maken, de situatie is onder controle.

Nochtans is regeringspartij Verenigd Rusland impopulairder dan ooit. Amper 28 procent van de Russen zou bereid zijn om voor de partij van president Poetin te stemmen. De populariteit van Poetin straalt niet af op de regeringspartij. Verenigd Rusland associëren veel Russen met corruptie en de omstreden verhoging van de pensioenleeftijd. Bovendien is de apathie onder de kiezers groot: historisch weinig Russen zijn bereid om te gaan stemmen.

President Vladimir Poetin spreekt op het partijcongres van regeringspartij Verenigd Rusland in Moskou in augustus 2021.
Sputnik

Maar voor het Kremlin zijn de verkiezingen wel degelijk van belang. De partij van Poetin heeft een vorm van democratische legitimiteit nodig. Een lage opkomst komt Verenigd Rusland daarbij trouwens niet eens slecht uit: het zijn vooral de gedesillusioneerde oppositiestemmers die niet komen opdagen. Maar is de opkomst té laag, dan is er meer fraude nodig om de resultaten op te krikken. En dat dit gevaren inhoudt, zagen we in 2011, toen tienduizenden Russen de straat op gingen, nadat tal van video’s waren opgedoken van verkiezingsfraude.

Sindsdien is de bewegingsvrijheid van de oppositie drastisch ingeperkt. En de voorbije maanden werden de duimschroeven alsmaar harder aangedraaid.

De (kortstondige) terugkeer van Navalny

Aleksej Navalny, het bekendste gezicht van de Russische oppositie, zit al sinds begin dit jaar in een strafkolonie. Hij is veroordeeld omdat hij zich niet had gemeld bij de autoriteiten – zoals voorgeschreven volgens een eerdere voorwaardelijke veroordeling – terwijl hij in Berlijn herstelde van een bijna dodelijke vergiftiging. 

Een rechter besliste dat Navalny’s politieke netwerk en zijn anti-corruptieorganisatie “extremistisch” zijn. In Rusland wordt zijn organisatie in één adem genoemd met terreurgroepen als Al Qaeda of IS. Elke connectie met Navalny is daardoor toxisch geworden. Navalny heeft in de loop der jaren een groot politiek netwerk uitgebouwd en lokaal politiek talent opgepikt. Maar voor politici die ook maar iets met Navalny te maken hebben gehad, is het nu verboden om deel te nemen aan de verkiezingen. Activisten en vrijwilligers riskeren zware boetes en celstraffen.

Tientallen medestanders van Navalny zijn sindsdien naar het buitenland gevlucht. Zowat de hele entourage van Navalny leeft ondergedoken. Ljoebov Sobol, de rechterhand van Navalny, verliet Rusland begin augustus. Ze was veroordeeld tot anderhalf jaar huisarrest, omdat ze de coronamaatregelen geschonden zou hebben door deel te nemen aan anti-Kremlinbetogingen. Voor de straf inging, kreeg ze nog enkele weken respijt – genoeg tijd dus, en een duidelijke hint, om haar koffers te pakken en Rusland te verlaten. 

Na zijn terugkeer vanuit Berlijn naar Rusland, werd Navalny meteen opgepakt en werd hij uiteindelijk veroordeeld tot een gevangenisstraf van 2,5 jaar.
Babuskinsky District Court

"Slim stemmen"

De belangrijkste reden waarom Navalny en zijn medestanders uit de weg geruimd moesten worden, is volgens de oppositie zelf het concept van “slim stemmen”. Dat systeem ontwikkelde Navalny enkele jaren geleden met de bedoeling om zetels af te snoepen bij Verenigd Rusland. Een website en een app adviseren kiezers op welke oppositiekandidaat ze in hun district moeten stemmen, zodat niet de regeringspartij, maar eender welke oppositiepartij kans maakt op een zetel. Het gaat dan meestal om partijen uit de zogenoemde ‘systeemoppositie’: partijen die getolereerd worden, die de kiesdrempel halen en dus ook effectief in het parlement geraken. 

Het systeem had enig succes bij de lokale verkiezingen in Moskou in 2019. De vraag is nu of dat ook in het hele land zal werken en of dat ook lukt met Navalny achter de tralies en zijn medewerkers in het buitenland.

De autoriteiten zitten duidelijk erg verveeld met het systeem en namen allerlei maatregelen om de website en de app met stemadvies te blokkeren in Rusland. Zoekmachines zoals Google en Yandex kregen een verbod om resultaten te geven bij de zoekterm "slim stemmen".

Dubbelgangers

Kandidaten die zouden kunnen profiteren van Navalny’s "slim stemmen" worden tegengewerkt. En dat gaat soms ver. In Sint-Petersburg kreeg de bekende liberale politicus Boris Visjnevski plots te maken met twee dubbelgangers. In zijn district kunnen mensen nu stemmen voor drié Boris Visjnevski’s. Twee mannen waren blijkbaar bereid om officieel van naam te veranderen, een baard te laten groeien en hun haar te scheren om kiezers in de war te brengen.

De "drie Visjnevski's" zoals ze naast elkaar afgebeeld staan op een affiche die in de stembureaus hangt. De rechtse is de echte.

En ook op andere plaatsen duiken ‘spoiler’-kandidaten op met gelijkaardige namen, zoals bijvoorbeeld Anna Oedalova in plaats van Anastasia Oedaltsova of Leonid Tarasjtsjanski in plaats van Michail Tarantsov. 

Het hoofd van de Centrale Kiescommissie Ella Pamfilova zegt dat ze wettelijk niet tegen de praktijk kan optreden, maar dat ze er voor zal ijveren om de wet nà de verkiezingen aan te passen.

Buitenlandse agenten

In de aanloop naar de parlementsverkiezingen is de ruimte voor oppositie en kritiek bijna helemaal verschrompeld. Tientallen journalisten en websites kregen de laatste tijd het label “buitenlands agent”. De overheid wil daarmee duidelijk maken welke journalisten er geld krijgen uit het buitenland en dus mogelijk bepaalde buitenlandse belangen zouden kunnen dienen. 

Het meest zichtbare gevolg is dat ze bij elke tekst die ze publiceren - ook bij een tweet of een Instagram-post - in hoofdletters een waarschuwing moeten geven van 34 woorden. Daarnaast verliezen nieuwswebsites broodnodige inkomsten, omdat adverteerders niet meer met hen geassocieerd willen worden.

Volgens het Kremlin betekent het label geen verbod om te werken als journalist, maar verschillende journalisten ondervonden al dat dit soms wel zo is, omdat organisaties en bedrijven niet meer met hen durven te werken. Bovendien lijkt het erop dat “buitenlandse agenten” ook niet zullen mogen berichten over de verkiezingen. Verschillende journalisten kozen ervoor om Rusland te verlaten.

Ook Golos, de enige onafhankelijke verkiezingswaarnemersorganisatie in Rusland, werd onlangs tot “buitenlands agent” gedoopt. Hoe en of zij de verkiezingen zullen kunnen monitoren, is nog onduidelijk. Bovendien stuurt ook de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) voor het eerst sinds 1993 geen waarnemers naar Rusland, omdat de Russische autoriteiten geen duidelijkheid konden geven over hoeveel waarnemers er zouden mogen werken, in het kader van de coronapandemie. 

Bij de protesten voor de vrijlating van Navalny begin dit jaar werden duizenden betogers opgepakt. De mogelijkheid en de energie om nog op straat te gaan is bijzonder klein.
Copyright 2021 The Associated Press. All rights reserved.

Fraude en protest

Door die pandemie, die in Rusland nog dagelijks 800 doden en meer dan 18.000 nieuwe besmettingen veroorzaakt, duren de verkiezingen dit jaar drie dagen: Russen kunnen stemmen van vrijdag tot en met zondag. Het wordt voor het beperkt aantal waarnemers een bijna onmogelijke uitdaging om toe te zien op fraude – die er bij Russische verkiezingen altijd in meer of mindere mate is.

Maar ook als er wel grootschalige fraude aan het licht komt, zijn massale protesten zoals na de parlementsverkiezingen van 2011 ondenkbaar. De oppositie is uiteen gespeeld, gevlucht, of gevangengezet. De bevolking is gedesillusioneerd, bang of ongeïnteresseerd. 

Meest gelezen