Titanokorys gainesi, een 500 miljoen jaar oud, bizar, groot zeedier met als bijnaam 'het moederschip'

Canadese onderzoekers hebben de ontdekking bekendgemaakt van fossielen van een nieuwe soort geleedpotig zeedier, Titanokorys gainesi. Titanokorys leefde zo'n 506 miljoen jaar geleden in een tropische zee en moet een van de grootste roofdieren uit de tijd van de Cambrische explosie geweest zijn. Zijn enorme kop en lichaam leken op een ruimteschip uit een SF-film, wat hem de bijnaam 'het moederschip' opleverde.   

Onderzoekers van het Royal Ontario Museum (ROM) ontdekten fossielen van minstens een dozijn exemplaren van Titanokorys tijdens expedities tussen 2014 en 2018 in Marble Canyon, een vindplaats met fossielen uit de beroemde Burgess Shale-formatie in het Kootenay National Park in de Canadese Rockies. 500 miljoen jaar geleden was dat de bodem van een tropische zee. 

De fossielen zijn nu wetenschappelijk beschreven in een studie in Royal Society Open Science.

De naam Titanokorys betekent 'titanische helm' en er zijn goede redenen waarom de onderzoekers die naam gegeven hebben. De schaal rond de kop van het wezen was goed voor zo'n twee derde van de totale lengte van zijn lichaam, dat zo'n 50 centimeter lang was. Naar moderne maatstaven is dat niet erg groot maar in de Cambrische periode was het een reus.

"De meeste andere levensvormen waren in die tijd kleiner dan een menselijke duimnagel. Ter vergelijking, Titanokorys was langer dan de voorarm van een volwassen man. De grootte van dit dier is absoluut verbijsterend, het is een van de grootste dieren uit de Cambrische periode die ooit gevonden zijn", zei Jean-Bernard Caron, conservator van de afdeling Paleontologie der Ongewervelden aan het ROM, hoogleraar aan de University of Ontario en hoofdauteur van de studie.

"Alles bij elkaar zag het dier eruit als een torpedo en was het redelijk plat, een aanpassing aan het leven nabij de zeebodem. Het zou vergeleken kunnen worden met een gigantisch zwemmend hoofd aangezien het lichaam zo kort was - echt wel een dier dat er bizar uitziet", zei Caron. Door het grote kopschild lijkt Titanokorys op de moderne degenkrabben, maar ze behoren tot verschillende afstammingslijnen. 

"Toen de fossielen van de schalen voor het eerst ontdekt werden, zagen ze er zo vreemd uit dat we in het begin er niet zeker van waren tot welk soort dier ze behoorden. In het veld gaven we ze de bijnaam 'het moederschip'", zei Joe Moysiuk. Moysiuk is een doctoraatsstudent ecologie en evolutionaire biologie aan de University of Toronto die onderzoek doet aan het ROM en mede-auteur is van de studie.  

Een fossiel van Titanokorys gainesi. Onderaan is de grote schaal te zien die de bovenkant van de kop beschermde, bovenaan de twee symmetrische, onbuigzame platen die de kop langs onderen bedekten. Samen vormden ze een driedelig pantser dat de kop langs alle kanten beschermt.
Jean-Bernard Caron, © Royal Ontario Museum

Radiodonta

Na een tijdje werd het de onderzoekers duidelijk om welk soort dier het ging. 

Evolutionair gezien behoort Titanokorys tot een groep van primitieve geleedpotigen die Radiodonta genoemd wordt. De meest iconische vertegenwoordiger van deze groep is het gestroomlijnde roofdier Anomalocaris, dat wel bijna een meter groot zou kunnen geweest zijn. Radiodonten verschijnen zo'n 520 miljoen jaar geleden op het toneel en sterven uit zo'n 390 miljoen jaar geleden.

Zoals alle radiodonten had Titanokorys facetogen, een paar stekelige klauwen onder de kop, een lichaam met een reeks flappen om mee te zwemmen en een gespecialiseerd mondapparaat, een platte schijf met in het midden de mondopening en daarrond, radiaal geranggeschikt, de mondplaten, de 'tanden'. Het is naar dit mondapparaat dat de groep genoemd is. 

Een aantal soorten uit de groep hebben ook grote, opvallende kopschilden, en dat van Titanokorys is een van de grootste dat we kennen. 

"Titanokorys maakt deel uit van een subgroep van de radiodonten, die hurdiiden genoemd worden en gekenmerkt worden door een ongelooflijk grote kop die bedekt wordt door een driedelige schaal die een zeer groot aantal vormen kan aannemen", zei Moysiuk.  

Waarom sommige radiodonten zo'n verbijsterend gamma aan vormen en groottes van kopschilden ontwikkelden, is nog niet erg duideijk. Waarschijnlijk werd die evolutie aangedreven door verschillende factoren maar de brede, afgeplatte vorm van de schaal van Titanokorys doet vermoeden dat de soort aangepast was aan het leven nabij de zeebodem. Mogelijk werkte het grote rugschild als een soort ploeg om de bodem om te woelen. 

Titanokorys voedde zich blijkbaar met prooien als wormen die in de zeebodem ingegraven zaten, en gebruikte zijn klauwen om de modder om te woelen en er prooien uit te zeven. 

"Deze raadselachtige dieren hadden zeker een grote impact op de ecosystemen in de Cambrische zeebodem. Hun voorste ledematen zagen er uit als een reeks van harken en zullen erg efficiënt geweest zijn om alles wat ze vingen in hun kleine stekels naar de mond te brengen", zei Caron. 

Zwemmen deed Titanokorys mogelijk zoals een moderne pijlstaartrog, door de flappen langs de kanten van zijn lichaam op en neer te bewegen. 

Het dier leefde in een tropische zee samen met verschillende andere geleedpotigen en wormen, en ook met de kleine vis Metaspriggina, een evolutionaire voorloper van de vele gewervelde dieren op aarde, waaronder ook de mens.   

Anomalocaris, een iconische vertegenwoordiger van de radiodonten die wel een meter lang kon worden.
Matteo De Stefano MUSE Museo delle Scienze Trento

Burgess Shale

De nieuw ontdekte fossielen stammen uit het Cambrium, een geologisch tijdvak dat loopt van zo'n 542 tot 488 miljoen jaar geleden. In het begin van het Cambrium verschijnen er in de wereldzeeën tal van verschillende meercellige levensvormen. 

Door de relatief korte tijd waarin dat gebeurde, wordt dit de Cambrische explosie genoemd. 

Hoewel er onder die nieuwe meercellige diersoorten voorlopers te vinden zijn van de meeste nu nog bestaande stammen of fyla uit het dierenrijk, zien veel van de Cambrische levensvormen er vreemd, zelfs enigszins buitenaards uit. Veel van die soorten sterven uit in een reeks van uitstervingsgolven. 

Een beroemde formatie waarin veel goed bewaarde fossielen uit het Cambrium gevonden worden, is de Burgess Shale. Dat is wat men een "lagerstatte" noemt - Duits voor voorraadplaats -, een formatie waarin uitzonderlijk goed bewaarde fossielen gevonden worden, vaak van veel verschillende soorten. 

In het geval van de Burgess Shale gaat het om schalie of kleisteen, die waarschijnlijk gevormd is op wat ooit de bodem van een modderige zee was. Men vermoedt dat modder en zand op aflopende kanten van tijd tot tijd naar beneden stortte en alle organismen meesleurde en begroef. Daardoor kon er mogelijk geen zuurstof bij en ook geen aaseters zodat de fossielen zeer goed bewaard zijn, in sommige gevallen zijn er zelfs zachte weefsels bewaard. 

De oorspronkelijke Burgess Shale-site werd in 1909 ontdekt in het Yoho National Park in de Canadese Rocky Mountains en heeft sindsdien heel wat belangrijke fossielen opgeleverd. De site werd in 1980 door de UNESCO uitgeroepen tot werelderfgoed.   

In 2012 werd een nieuwe site ontdekt door teams onder leiding van het Royal Ontario Museum in het Marble Canyon-gebied in het Kootenay National Park, eveneens in de provincie British Columbia. Intussen zijn er ook vindplaatsen van fossielen uit het Cambrium ontdekt in onder meer Groenland, China en Australië.

Hoewel de twee vindplaatsen in Canada slechts 40 kilometer van elkaar liggen en waarschijnlijk 100.000 jaar in ouderdom verschillen, worden er tot nog toe erg verschillende soorten gevonden. Sommige dieren van de Marble Canyon-site lijken meer op wezens uit oudere vindplaatsen in China en Australië dan op de soorten uit de oorspronkelijke Burgess Shale-site. 

Een close-up van een fossiel kopschild van Titanokorys.
Jean-Bernard Caron, © Royal Ontario Museum

Nieuwe interessante site maakt belofte waar

De nieuwe fossielen zijn allemaal gevonden op de jongste site, in het noorden van het Kootenay National Park. 

Daar werden eerder fossielen gevonden van een kleinere, veel voorkomende verwant van Titanokorys met eveneens een vreemde lichaamsvorm. Die werd Cambroraster falcatus genoemd, omdat het kopschild leek op het ruimteschip Millenium Falcon uit de Star Wars-films. Volgens de onderzoekers kunnen de twee soorten concurrenten van elkaar geweest zijn voor dezelfde in de zeebodem levende prooien. 

Het was door de ontdekking van de Cambroraster-fossielen dat het duidelijk werd dat er een groot, nieuw gebied in het noorden van het Kootenay National Park was dat het waard was wetenschappelijk onderzocht te worden. De onderzoekers dachten dat er nog veel meer interessante nieuwe soorten ontdekt zouden kunnen worden en dat is nu dus bewaarheid geworden.

De nieuwe fossielen zullen samen met andere specimens uit de Burgess Shale tentoongesteld worden in een nieuwe zaal in het ROM, 'Dawn of Life' (Dageraad van het leven) genoemd. Die zal in december van dit jaar opengaan. 

De studie van Caron en Moysiuk is gepubliceerd in Royal Society Open Science. Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van het ROM en een telex van het persagentschap Reuters. 

Een video (in het Frans) met uitleg over de ontdekking. 

Doctor Jean-Bernard Caron zit op een fossiel van Titanokorys tijdens veldwerk in het Kootenay National Park.
Joe Moysiuk, © Joseph Moysiuk
De volledige illustratie van bovenaan met de reconstructie van Titanokorys.

Meest gelezen