Zonder Angela Merkel eindelijk de 21e eeuw in: hierover gaan de Duitse verkiezingen

Het zal met samengeknepen billen zijn dat vanavond om 18 uur de tv-toestellen aanfloepen op de verschillende partijhoofdkwartieren in Berlijn. Dan sluiten de stembureaus en geven de openbare omroepen hun eerste - doorgaans erg betrouwbare - exitpoll vrij. Na een lange, vermoeiende, campagne zullen er vooral verliezers zijn. Een ding is zeker: Duitsland krijgt een nieuwe kanselier. Al kan dat nog even op zich laten wachten.

Het zijn sowieso historische verkiezingen, na een historische campagne, waarin de woordgroep "voor het eerst" vaak viel. Voor het eerst doet een zittend kanselier niet meer mee. Voor het eerst nomineerden de groenen een kanselierskandidaat. Voor het eerst waren er drie debatten op tv. Voor het eerst laten de peilingen geen tweepartijencoalitie toe. 

Het leidt in Duitsland tot grote opgewondenheid, soms zelfs ongerustheid. De Duitsers zijn het niet gewoon: de voorbije 16 jaar was het simpelweg: "de campagne duurde lang, was saai en op het einde wint Merkel." Maar dat heeft Merkel zelf opgelost.

Merkel: de afwezige kanselier, die de verkiezingen onbewust naar haar hand zet

Had Merkel weliswaar niet besloten om met pensioen te gaan, dan was het ook dit keer weer simpel geweest: "de campagne was ... en op het einde wint Merkel." Geen enkele van de huidige toppolitici, geen van de drie kandidaten, komt hoegenaamd aan Merkels enkels op vlak van populariteits- en waarderingscijfers.

Hoe kijken jonge Duitsers, die nooit iemand anders dan Merkel als regeringsleider hebben gekend, naar haar afscheid? We zoeken het uit in deze reportage:

Videospeler inladen...

"Ze heeft dan ook nog steeds de perfecte eigenschappen om de Duitsers te overtuigen," vertelde Merkels biograaf en journalist bij de Frankfurter Allgemeine Zeitung Ralph Bollmann. "Ze is niet ijdel, heeft veel geduld en kan zwijgen wanneer het nodig is." Terugkijkend op de voorbije 16 jaar, is Merkels belangrijkste verdienste dan ook terug te voeren op 1 woord, vindt Bollmann: "stabiliteit."

Haar grootste verdienste? Stabiliteit

Biograaf Ralph Bollmann

Het is de Duitsers het meest waard. In het land van "keine Experimente", is stabiliteit de hoeksteen van de samenleving. En dus is dat meteen ook het recept om de eerste verkiezingen "na Merkel" te winnen. "Wie het meeste op Merkel lijkt, wie het meest geloofwaardig stabiliteit predikt, die wint de verkiezingen", zegt Bollmann. "En die kaarten liggen momenteel het best voor Olaf Scholz, de sociaaldemocraat. Hij staat veel meer voor het Duitsland van Merkel dan haar partijgenoot Armin Laschet." 

Of hoe het simpel is: doet Merkel mee, dan wint Merkel. Doet ze niet mee, dan wint de meest Merkel-achtige. Al is het ook weer niet zo simpel.

Beluister hier een reportage met Ralph Bollmann, biograaf van Merkel, uit 'De ochtend' op Radio 1

Want die stabiliteit heeft ook een aantal schaduwzijdes. Door weinig te veranderen, blijft natuurlijk veel bij het oude. En dat werd de voorbije jaren soms pijnlijk zichtbaar: faxende gezondheidsambtenaren tijdens de coronacrisis, een steeds grotere papierwinkel (op papier) voor ondernemingen, internet met de snelheid van een paardentram, sirenes die weer bovengehaald worden bij noodweer, omdat je voor een waarschuwingsapp GSM-bereik nodig hebt, infrastructuurwerken die nooit afgeraken. En het klimaat "waar we te weinig vooruitgang boekten", zoals Merkel zelf al zei.

Zeker op het platteland loopt Duitsland achter als het gaat over internetinfrastructuur. Een reportage uit Rohrbach in het Schwarzwälder Hochland:

Videospeler inladen...

En net dat zijn de verkiezingsthema's: klimaat, digitalisering, bureaucratie. En sociale rechtvaardigheid. Het wordt dus eigenlijk: "als Merkel niet meedoet, wint de meest Merkel-achtige, die zonder te grote schok Merkels tekortkomingen rechtzet".

Economie? De Duitse tanker moet draaien

Duitsland was en is nog steeds de economische en industriële grootmacht van Europa. Het wordt hard zoeken om ergens een Vlaming te vinden die niets Duits in huis heeft: staat het niet ergens geparkeerd, dan bevindt het zich in je keuken. Maar ook hier gold lang: "traditie, stabiliteit, niet te vernieuwend". 

De belangrijkste tak, de auto-industrie, deed er bijvoorbeeld relatief lang over om de ommeslag naar elektrisch te maken. Terwijl Tesla stilaan de markt veroverde, zat kroonjuweel Volkswagen nog verstikt in een dieseluitstootschandaal. Maar daar komt nu stilaan verandering in. Zo wordt de Volkswagenfabriek in het Nedersaksische Emden, vlak bij de grens met Nederland, omgebouwd naar "elektrisch": de productie start begin volgend jaar, een paar jaar later zullen er enkel nog elektrische auto's van de band rollen. "Als de politiek ons strengere normen oplegt: we zijn er klaar voor", zegt de directeur. "We willen in 2030 zelfs volledig klimaatneutraal zijn."

Onze ploeg bezocht de Volkswagen-fabriek in Emden, waar over enkele jaren alleen nog elektrische auto's van de band rollen. Bekijk het hier:

Videospeler inladen...

Maar om aan de Europese top te blijven is meer nodig. Bruno Acar - Belg in Berlijn en CEO van Homebeat.live, een applicatie om te gebruiken in appartementsgebouwen - is kritisch: "Duitsland heeft een leidersfiguur nodig en moet dringend aantrekkelijker worden. Het wordt start-ups veel te moeilijk gemaakt." 

Het is ook de drie kanselierskandidaten niet ontgaan. Maar het is toch vooral Armin Laschet van de CDU die inzet op "modernisering", die van de bureacratie af wil. Maar hoe geloofwaardig komt dat over, als je vertegenwoordiger bent van de partij die 16 jaar het omgekeerde deed of op zijn minst de boel op zijn beloop liet? 

Beluister hier een reportage met ondernemer Bruno Acar, uit 'De ochtend' op Radio 1

Klimaat? Zeker, zeer belangrijk, maar niet te veel

Uit een peiling deze zomer van ZDF bleek dat de Duitser het klimaat de grootste uitdaging van deze tijd vindt. Het boezemt de Duitsers alvast het meeste schrik in en in Duitsland wil dat wat zeggen. De overstromingen van deze zomer in het westen en het zuiden van het land gaven die schrik een extra duwtje in de rug.

Ondanks de schrik en het grote belang dat de Duitsers aan het klimaat hechten, geeft het niet de doorslag in hun stemkeuze, bleek uit diezelfde peiling. Anders gezegd: het klimaat is belangrijk, maar voor mij persoonlijk spelen andere dingen. Daar stond sociale rechtvaardigheid met stip op een. 

Annalena Baerbock, de kanselierskandidaat van Die Grünen

Het is die ambiguïteit die ook de houding en het succes van Olaf Scholz mee verklaart: hij is de man die volop inzet op net die sociale rechtvaardigheid, "ook in de toekomst met kwaliteitsvolle jobs". En uiteraard met aandacht voor het klimaat, "maar niet ten koste van alles." Scholz vat daar perfect de volksgeest. Hij vindt het vooral belangrijk dat de Duitse industrie alles op alles zet om alles te verenigen. Die Duitse industrie lijkt er klaar voor.

Al is het niet wat de vele jongeren die vrijdag na vrijdag - eergisteren voor het eerst opnieuw - op straat komen, willen horen. Voor hen mag er wat meer 'ten koste van het klimaat gaan'. Zeker de negen jongeren die vorig jaar een klacht indienden bij het hoogste gerecht, omdat de regering "te veel doorschuift naar de volgende generatie." Een van hen is Lüke Recktenwald, eilandbewoner op Langeoog, in de Waddenzee. Hij ziet zijn toekomst bedreigd door de stijgende zeespiegel en de vaker voorkomende stormen. 

Luister hier naar een reportage met klimaatactivist Lüke Recktenwald, in "de ochtend" op Radio 1

Europa? De wereld? Nauwelijks een thema

Je kan er ook moeilijk verkiezingen mee winnen, omdat het de meeste mensen gewoon ook niet interesseert: buitenlands beleid. Maar deze campagne ging het er niet over. In 2017 werd de herverkiezing van Merkel nog gezien als "noodzakelijk als buffer tegen Donald Trump". 

Dat is ook niet zo onlogisch, gezien de drie hoofdrolspelers ook gewoon hetzelfde denken over Europa en de wereld. Of toch in grote lijnen. Zowel Scholz als Laschet gingen al op bezoek bij de Franse president Macron. Baerbock heeft een grote liefde voor de EU en ook Laschet is, als inwoner van het 'zeer Europese Aken' en oud-Europees parlementslid, zeer gehecht aan Europa.

Als de drie het over het buitenland hadden, dan ging het vaak over een andere partij: het radicale Die Linke. Die partij - flirtend met de kiesdrempel van 5 procent - wil Duitsland uit de Navo en wil geen buitenlandse opdrachten meer voor de Bundeswehr, het Duitse leger. Onverenigbaar met de ideeën van de andere drie, zo blijkt. De rode lijn om een coalitie te vormen met Die Linke. 

Olaf Scholz, de kanselierskandidaat van de SPD
picture alliance / SvenSimon

De uitslag? Veel verliezers, één winnaar

Straks zullen de meeste partijen niet gelukkig zijn. Al zal het op de tv-zenders vaak anders klinken, echt geluk zal toch vooral enkel bij de SPD en de liberalen van de FDP te vinden zijn. Zelfs als de SPD niet de grootste wordt: het resultaat zal een stuk beter zijn dan oorspronkelijk gedacht. Al zal er natuurlijk op zijn minst wat ontgoocheling zijn als de CDU het uiteindelijk toch beter doet. 

Ronduit tevreden zullen ze bij de liberalen zijn: de FDP doet het sowieso beter dan de vorige keer en zit in alle stilte in een stijgende lijn. De kans bestaat dat ze de groenen nog bijbenen en de derde partij worden.

Armin Laschet, kanselierskandidaat van de CDU/CSU
picture alliance / SvenSimon

Ontgoocheling zal er sowieso zijn bij de CDU en de radicalen op links en rechts. De CDU/CSU dreigt rond de tien procent te verliezen en achter de SPD terecht te komen. Dat is ronduit slecht. Als ze er toch nog in slagen de grootste te worden, zal dat hooguit tot opluchting leiden. Maar tegelijkertijd zullen tientallen parlementsleden en medewerkers beseffen dat ze hun kantoor in Berlijn moeten gaan leegmaken. De jaren na Merkel beginnen sowieso vanuit het dal voor de Duitse christendemocratie.

Ook de radicale partijen op rechts en links krijgen klappen. De AfD - de hit van de verkiezingen tussen 2015 en 2020 - is over het hoogtepunt heen. De partij vond geen thema om zich op te profileren: migratie was totaal afwezig in de campagne. Voor Die Linke is de kiesdrempel heel dichtbij. De partij spreekt niet meer aan, zelfs niet op linkse thema's: de Duitsers associëren de SPD tot 4 keer meer met sociale rechtvaardigheid. Zelfs de CDU wordt meer aanzien als de partij van de sociale rechtvaardigheid. En de proteststemmer zijn Die Linke al even kwijt aan AfD.

Bij de groenen wordt het ook een avond met een dubbel gevoel: waarschijnlijk gaan ze hun resultaat verdubbelen en op die manier de numerieke winnaar van de verkiezingen worden, maar het is dan weer ver verwijderd van wat het ooit in de peilingen was en had kunnen zijn: ze spelen uiteindelijk toch maar voor de derde plaats. Ze worden de winnaars met de geur van verlies.

60,4 miljoen Duitsers van 18 of ouder mogen -het is een recht, geen plicht- naar de stembus om de Bundestag, het Duitse parlement, te kiezen. Het systeem zit volgens het cliché van de Gründlichkeit in elkaar. In het stemhokje (of op de briefstem) vindt de kiezer een papieren stembrief met twee lijsten, een lijst voor de Erststimme en een andere voor de Zweitstimme. Elke lijst heeft invloed op de verdeling van de 598 zetels in het parlement. 

Op de lijst met de Erststimme, de eerste stem, staan de kandidaten die opkomen in het kieskanton waar de kiezer woont. De kandidaat met de meeste stemmen achter zijn of haar naam sleept de enige zetel in de wacht. De winnaar krijgt dus alles. Dat is het Direktmandat, het rechtstreekse mandaat. Duitsland telt 299 kieskantons, er zijn dus 299 Direktmandate te verdelen. Meteen is de helft van het parlement gevuld.

De kiezer kan dan nog zijn Zweitstimme uitbrengen, die tweede stem is de lijst met de partijen die in de kieskring opkomen. De uitslag van al die Zweitstimmen worden proportioneel verdeeld, zoals in België. Hoe meer Zweitstimmen, hoe meer zetels een partij in het parlement krijgt. Haalt een partij geen vijf procent van de stemmen, dan komt ze niet in het parlement. Heeft een partij meer Direktmandate dan waar ze met de tweede stem feitelijk recht op heeft, dan krijgen de andere partijen als compensatie zetels bij. Daardoor kan het parlement veel groter zijn dan de oorspronkelijke 598 zetels. 

Om te regeren moeten een partij de absolute meerderheid in het parlement halen, in de praktijk betekent dat zoeken naar een coalitie van meerdere partijen. Eens die gevonden kunnen de parlementsleden de leider van de coalitie tot bondskanselier verkiezen.

Het echte werk begint morgen

Morgen om elf uur komen de partijen bijeen. Tegen dan zijn de eerste vreugdes of verdriet al doorgespoeld en zijn de eerste koppen gerold. En dan wordt het tijd om vooruit te kijken. En die blik wordt mistig, de eindbestemming - een nieuwe regering - nog lang niet in zicht. Als de peilingen er niet te ver naast zitten, zal je ten minste drie partijen nodig hebben om een nieuwe regering te vormen. En dat wordt niet simpel: de Duitsers hebben er geen ervaring mee en de vorige poging - in 2017 - strandde na maanden op een nee van een van de drie: de liberalen weigerden toen mee te stappen in een regering van christendemocraten en groenen. 

Ook nu zijn er tijdens de campagne zware woorden gevallen, die een coalitie vormen moeilijk maakt: de liberalen willen liever met de CDU, de groenen en SPD met elkaar en de groenen niet met de CDU. Maar Die Linke zijn te links op buitenlands vlak, dus hebben ze de liberalen nodig. Dat laatste lijkt trouwens de meest werkbare optie: liberalen, groenen en sociaaldemocraten. Paarsgroen, zoals wij zouden zeggen, 'ampel' in het Duits, verkeerslicht, naar de kleuren van de partijen. Maar dan dreigen op zijn minst of de liberalen, of de linkse partijen een paar hoekstenen van hun programma te moeten afbreken. 

De winnaar? Merkel. Hoewel ze graag met pensioen wil, daar niet van. Maar als ze tot 10 december kanselier blijft, heeft ze het record van Helmut Kohl te pakken als langstzittende kanselier. Hoewel ze er niet mee bezig is, vindt ze het ongetwijfeld stiekem wel fijn.

Meest gelezen