Start van proces over moord op Thomas Sankara, "de Afrikaanse Che Guevara", met 2 weken uitgesteld

Wie vermoordde Thomas Sankara, de vroegere president van Burkina Faso? Vandaag, meer dan dertig jaar na de moord, zou het proces beginnen, maar het is uitgesteld tot 25 oktober, op vraag van de advocaten van de verdediging. Niet alleen in Burkina Faso, maar in heel Afrika is de belangstelling voor dit historische proces groot, want Thomas Sankara blijft voor miljoenen Afrikaanse jongeren een held. 

Thomas Sankara werd doodgeschoten tijdens een staatsgreep op 15 oktober 1987, samen met 12 medewerkers. De omstandigheden waarin dat gebeurde zijn tot op vandaag onduidelijk, een onderzoek is altijd tegengehouden. Eén van de beklaagden is de vorige president van Burkina Faso, Blaise Compaoré. Hij zal niet aanwezig zijn.

Hoe is Thomas Sankara vermoord?

Op donderdag 15 oktober 1987, in de late namiddag, is Thomas Sankara, president van Burkina Faso, net begonnen aan een vergadering met zijn medewerkers, als een groep gewapende soldaten een staatsgreep pleegt en het gebouw binnenvalt. 

De coupplegers bevelen iedereen naar buiten te gaan. Thomas Sankara staat op en stelt de andere aanwezigen gerust: “Beweeg niet, het is mij die ze moeten hebben.” Vervolgens stapt hij met zijn armen in de lucht naar de deur, maar de soldaten beginnen zonder waarschuwing op iedereen te schieten. 

Alleen Halouna Traoré overleeft het bloedbad. Dit is zijn versie van de feiten. Hij is een kroongetuige op het proces.

De lichamen van de doden worden diezelfde dag nog gedumpt in een anoniem massagraf. Enkele dagen later pas krijgt de bevolking te horen dat Thomas Sankara ‘een natuurlijke dood’ is gestorven. Blaise Compaoré is dan al de nieuwe president.

AFP or licensors

Wie was Thomas Sankara?

Thomas Sankara was president van Burkina Faso van 1983 tot zijn dood in 1987. Hij werd 37 jaar. Hij is niet alleen een held in zijn eigen land, maar een inspiratiebron voor miljoenen jonge Afrikanen overal ter wereld. Hij is de verpersoonlijking van het Afrikaanse zelfbewustzijn en een toonbeeld voor de emancipatie van Afrika. Een revolutionair die een vuist durfde maken tegen de westerse bemoeienissen in het continent.

Zijn fans zetten hem op gelijke hoogte met Patrice Lumumba, want hij dekoloniseerde zijn land en zijn bevolking lang voor de huidige dekoloniseringsbeweging op gang kwam. Hij was een klimaatactivist lang voor Youth for Climate ontstond.

In Burkina Faso kunnen sommige jongeren zijn toespraken woord voor woord nazeggen. T-shirts met zijn beeltenis, steeds met rode baret, worden op elke straathoek in Ouagadougou verkocht. Ze noemen hem de Afrikaanse Che Guevara, een hoofdrolspeler in de Cubaanse revolutie.

Bekijk deze reportage uit 2014 over hoe de Burkinese jeugd Thomas Sankara bewondert:

Videospeler inladen...

Van staatsgreep tot staatsgreep

Thomas Sankara was een officier in het leger toen hij gedegouteerd raakte door de corruptie van de elite in zijn land en elders in Afrika. Hij liet zich tijdens een studiereis in Cuba inspireren door Che Guevara en greep de macht op 4 augustus 1984. Een staatsgreep die altijd populair is gebleven en bekendstaat als de Burkinese Revolutie.

Burkina Faso heette toen nog Opper-Volta. Thomas Sankara veranderde die naam. Burkina Faso betekent ‘Land van de Oprechte Mensen’.

Renault 5

Sankara vertoonde niet de trekken van de gemiddelde Afrikaanse president in die tijd. Hij verkocht de mercedessen van zijn voorganger en reed rond in een Renault 5 met op de achterbank steevast zijn gitaar. Hij en zijn familie zijn altijd blijven wonen in het eenvoudige huisje van vóór zijn staatsgreep. 

Patrick AVENTURIER/GAMMA-RAPHO

Schulden

‘Kapitein’ Sankara vond dat Afrikaanse landen te afhankelijk waren van de vroegere koloniale machten. In het geval van Burkina Faso was dat Frankrijk. Hij riep andere Afrikaanse leiders op om collectief te weigeren hun schulden aan het westen af te betalen en haalde zich daarmee de toorn van de Fransen en andere westerse leiders op de hals.

Hij weigerde zich ook neer te leggen bij de gedachte dat armoede in Afrika onvermijdelijk is. Hij verplichtte zijn ambtenaren enkel kleren te dragen die gemaakt waren van Burkinees katoen en stimuleerde de burgers om enkel binnenlandse producten te consumeren. 

Feminist

In de korte periode dat hij president was, transformeerde hij Burkina Faso van een land in hongersnood naar een land met voedseloverschotten.

Hij lanceerde een ambitieus vaccinatieprogramma om polio, meningitis en mazelen uit te roeien. Twee miljoen Burkinezen werden ingeënt. Het aantal kinderen dat stief voor ze vijf jaar werden, daalde spectaculair van 20% naar 1,4%.

Thomas Sankara was een voorvechter van gelijkheid tussen mannen en vrouwen. Hij verbood vrouwenbesnijdenis, gedwongen huwelijken en polygamie. 

Kritiek

Maar toch rees er ook kritiek in eigen land. Niet alle mensen waren mee met zijn revolutionaire ideeën, vooral omdat hij alle hervormingen oplegde van bovenaf. Hij was autoritair en zette oppositiepartijen en middenveldorganisaties buitenspel. Bovendien brachten sommige van zijn beslissingen (zoals gratis huur en de modernisering van de hoofdstad) het land in economische moeilijkheden.

Maar de meeste tegenstand kwam van militairen en politici die wilden terugkeren naar de situatie vóór hem, toen ze nog macht en rijkdom konden verwerven door hun goede contacten met de Fransen.

Blaise Compaoré

Op 15 oktober 1987 plegen militairen een staatsgreep tegen hem, waarbij hij en zijn medestanders worden vermoord. Diezelfde avond nog wordt Blaise Compaoré de nieuwe president. Zijn vroegere ‘kameraad’ tijdens de revolutie en minister in zijn regering.

Hij maakte de hervormingen van Sankara ongedaan en Burkina Faso kwam opnieuw in de Franse invloedssfeer terecht. Hij drukte de hoop die vele Burkinezen hadden de kop in en bleef 27 jaar lang aan de macht. Tot hij de grondwet liet veranderen om nog langer aan de macht te blijven, en het volk hem tot aftreden dwong. De Fransen hielpen hem vluchten naar Ivoorkust, waar hij een teruggetrokken leven leidt.

President van Burkina Faso Blaise Compaoré en toenmalig Frans president Jacques Chirac
2011 Gamma-Rapho

De moeilijke weg naar een proces

Onder het regime van Blaise Compaoré heeft de Burkinese justitie er alles aan gedaan om een onderzoek naar de moord op Thomas Sankara tegen te houden. Op zijn overlijdensakte stond “natuurlijke dood”.

Net vóór de feiten dreigden te verjaren, diende zijn weduwe een klacht in voor ‘valsheid in geschrifte’.

Aanvankelijk zonder succes, tot februari 2015, een jaar na de volksopstand die tot het aftreden van Compaoré leidde. Onder druk van de bevolking heropent de overgangsregering het dossier en benoemt een onderzoeksrechter: François Yaméogo.

Hij liet het lichaam van Sankara opgraven. Uit de autopsie bleek dat het doorzeefd was met kogels. Voor het eerst werd vastgesteld dat Sankara vermoord is. DNA-onderzoek heeft echter nooit met zekerheid kunnen vaststellen dat het opgegraven lichaam wel degelijk dat van Thomas Sankara is.

Yaméogo heeft meer dan vijf jaar onderzoek gedaan naar de zaak. Vandaag kan zijn proces eindelijk van start gaan, voor de militaire rechtbank in Ouagadougou.

De beklaagden: de oud-president en de generaal

In totaal zijn er veertien beklaagden, maar de belangrijkste is zonder twijfel de vroegere president en dictator Blaise Compaoré. Hij zou de opdracht voor de moord hebben gegeven. Maar Ivoorkust weigert hem uit te leveren.

Wie wel aanwezig zal zijn in de rechtszaal is generaal Gilbert Diendéré, toen nog luitenant. Hij was de rechterhand van Compaoré en leidde de hele operatie.

Daarnaast staan de militairen terecht die op die 15e oktober het bloedbad hebben aangericht, samen met enkele medeplichtigen. 

De rol van Frankrijk

Dit proces zal niet alle geheimen achter de moord op Sankara prijsgeven. Velen geloven in een internationaal complot tegen Sankara. Zo zou de vroegere president van Ivoorkust, Félix Houphouët-Boigny, achter de moord zitten. Ook toenmalig rebellenleider Charles Taylor en de Libische leider Mouammar Khaddafi worden genoemd. Maar die landen weigerden mee te werken aan het onderzoek.

Zelfs de Fransen zouden indertijd hebben aangestuurd op een staatsgreep tegen Sankara. Het is bekend dat de toenmalige president François Mitterand en premier Jacques Chirac niet ingenomen waren met de initiatieven van Sankara.

Toen huidig president Emmanuel Macron in november 2017 een historische toespraak hield op de universiteit van Ouagadougou beloofde hij de geheime archieven van die tijd te declasseren. Hij heeft geen woord gehouden. Enkele archiefdocumenten werden overgemaakt aan de onderzoeksrechter, maar de belangrijkste blijven geheim.

Toenmalig Frans president François Mitterand en Thomas Sankara
Patrick AVENTURIER/GAMMA-RAPHO

Meest gelezen