Jan Brueghel de Oude en Peter Paul Rubens - Het aards paradijs met de zondeval van Adam en Eva - Mauritshuis Den Haag

Van adamskostuum over muggenziften tot zondebok: Bijbelverhalen kleuren onze taal nog altijd

Vandaag verschijnt de nieuwe Bijbelvertaling. Het Nederlands is doorspekt met woorden en uitdrukkingen die rechtstreeks uit de Bijbel komen. Vaak weten we dat niet meer.  Waar komt "muggenziften" of "gewogen en te licht bevonden" vandaan? Klik op de woorden hier onder, ontdek hun oorsprong en test je Bijbelvastheid.

Ze is er, de nieuwe Nederlandse Bijbelvertaling waar jaren aan is gewerkt. De Bijbel is hét boek voor gelovige christenen, maar het is ook een bundel verhalen die onze cultuur hebben vormgegeven. Denk maar aan alle schilderijen met bijbelse taferelen of aan klassieke muziek, blues of pop met verwijzingen naar de Bijbelverhalen. Maar ook ons dagelijks taalgebruik is gekleurd door de Bijbel. 

Klik hieronder op het woord waar je meer over wil weten:

Letter A

Iemand in adamskostuum heeft geen kleren aan. Adam en Eva aten in de tuin van Eden van de vruchten van de verboden boom, waarna ze ontdekten dat ze naakt waren. God was razend en Adam antwoordde: “Ik hoorde u in de tuin en werd bang omdat ik naakt ben; daarom verborg ik me.” (Genesis 3: 10)

Letter B

"Laat deze beker aan mij voorbijgaan" betekent zoveel als "bespaar mij dit trieste lot". Woorden van Jezus Christus vlak voor hij verraden en gekruisigd werd. “Hij liep nog een stukje verder, knielde toen en bad diep voorovergebogen: "Vader, als het mogelijk is, laat deze beker dan aan mij voorbijgaan. Maar laat het niet gebeuren zoals ik het wil, maar zoals u het wilt." (Matteüs 26:39)

Bekijk het fragment uit de Mattheuspassie van Bach (VRT-opname uit 1989 met Christophe Prégardien, Max van Egmond en La Petite Bande):

Videospeler inladen...
Letter D

Een doorn in het oog betekent een pijnlijke hindernis, een lastige kwestie die ergernis opwekt. God beval Mozes om met de Israëlieten de Jordaan over te steken naar het beloofde land Kanaän en iedereen daar weg te jagen. “Maar als jullie de bewoners ervan niet verdrijven, zullen degenen die je van hen overlaat zich vijandig tegenover je opstellen wanneer jullie eenmaal in het land wonen: ze zullen tot stekels in je zij en tot dorens in je ogen worden." (Numeri 33:55)

Letter E

Te elfder ure: op het laatste nippertje. Komt uit het verhaal van een rijke wijngaardeigenaar die werklui inhuurt. Hij betaalt hen allemaal evenveel, ook degenen die maar “in het elfde uur” of laatste uur opdaagden ( Matteüs 20:1-16).

Letter F

Het is naar de filistijnen betekent dat iets grondig om zeep is. Uit het Oude Testament: “Weer deden de Israëlieten wat slecht is in de ogen van de Heer. Daarom leverde de Heer hen veertig jaar lang over aan de Filistijnen.” (Rechters 13:1) Dat was de ergste straf, de Joden voerden strijd met de Filistijnen, de oorspronkelijke bewoners van Kanaän, tevens de voorouders van de Palestijnen. 

Letter G

Zij of hij is niet van gisteren, zeggen we weleens van een slimme mens. Ook dat komt uit de Bijbel. De zwaar door God beproefde Job krijgt raad van een vriend: “Ga bij eerdere geslachten te rade, bouw voort op de wijsheid van je voorouders. Wij zijn hier pas sinds gisteren en wij weten niets; ons leven op aarde is zo vluchtig als een schaduw." (Job, 8:8-10) 

Gewogen en te licht bevonden. De Babylonische koning Belsassar overtrad de regels door een feestmaal aan te richten in de Joodse tempel. Op zeker ogenblik verscheen er een hand die woorden op de muur van de feestzaal schreef, “een teken aan de wand”, ook een uitdrukking die we nog gebruiken.  Een van de woorden is “tekeel” en dat betekent “U bent gewogen en te licht bevonden”. Belsassar wordt dezelfde avond nog vermoord. (Daniël 5:27) 

De hardrockgroep Iron Maiden bracht afgelopen zomer een plaat uit over het thema: "The writing on the wall":

Letter H

Op handen dragen betekent iemand eren en bewonderen.  Psalm 91 beschrijft hoe iemand beschermd wordt als hij “in de beschutting van de Allerhoogste woont”: “Hij vertrouwt je toe aan zijn engelen, die over je waken waar je ook gaat. Hun handen zullen je dragen, je voet zul je niet stoten aan een steen". (Psalm 91:12)

Letter I

Iemand woorden in de mond leggen: veronderstellen dat iemand jouw eigen ideeën en woorden uitspreekt. Komt uit het Oude Testament: opperbevelhebber Joab stuurt een wijze vrouw naar koning Absalom die hem vijandig gezind is en geeft haar volgende instructies: “Doe alsof u in de rouw bent: trek een rouwkleed aan, wrijf u niet in met olie en gedraag u als een vrouw die al vele jaren om een dode treurt. Ga dan naar de koning en zeg hem wat ik u nu vertel.” En hij legde haar woordelijk in de mond wat ze moest zeggen” (2 Samuël 14:2-3)  

Letter J

Jeremiëren betekent jammeren, weeklagen en verwijst naar het Bijbelboek Jeremia. Die profeet uit voortdurend veroordelingen en jammerklachten. Een jeremiade is een klaaglied.

Letter K

"Wie een kuil graaft voor een ander valt er zelf in". Wie een ander kwaad berokkent krijgt zijn verdiende loon. Dit bekende spreekwoord stamt uit de Spreuken van de Joodse koning Salomo. Hij richt zich tot een slecht en twistziek persoon, een lasteraar, een hater: “Wie een kuil graaft voor en ander, valt er zelf in; wie een steen op iemand afrolt, komt er zelf onder." (Spreuken, 26:27)

Letter L

"De laatsten zullen de eersten zijn": vervolg van het verhaal van de laatkomers bij de wijngaard (zie ook E: te elfder ure). De baas betaalt iedereen gelijk en geeft uitleg aan een misnoegde dagloner: “Ik wil aan die laatsten nu eenmaal hetzelfde betalen als aan jou. Zo zullen de laatsten de eersten zijn en de eersten de laatsten.” (Matteüs 20: 16)

Letter M

Met de mantel der liefde bedekken komt uit het verhaal van Noach. Op een dag na de zondvloed had hij een glas te veel op en lag naakt in zijn tent. Zijn zonen grepen in: "Daarop namen Sem en Jafet een mantel, legden die over hun schouders, liepen achteruit de tent binnen en bedekten het naakte lichaam van hun vader, met afgewend gelaat zodat zij hem niet naakt zagen". (Genesis 9:23)

Muggenziften, je verliezen in kleine details, het is van alle tijden. Jezus Christus haalt snoeihard uit naar mensen die de letter van de wet stipt wilden laten naleven: “Wee jullie, schriftgeleerden en Farizeeën, huichelaars, jullie geven tienden van munt, dille en komijn, maar veronachtzamen wat in de wet zwaarder weegt: recht, barmhartigheid en trouw, terwijl men het een zou moeten doen zonder het andere te laten. Blinde leiders zijn jullie, die uit hun drank de muggen ziften, maar een kameel wegslikken." (Matteüs 23:23-24)

Een land van melk en honing, dat was al een ideaalbeeld in het Oude Testament. Mozes krijgt de opdracht van God dat hij de Israëlieten weg moet leiden uit Egypte naar het land van belofte, "een mooi en uitgestrekt land dat overvloeit van melk en honing". (Exodus 3:8)

Letter N

Er is niets nieuws onder de zon.  Wijze woorden van Prediker, zoon van de Joodse koning David: “Wat er was, zal er altijd weer zijn, wat er is gedaan zal altijd weer worden gedaan. Er is niets nieuws onder de zon." (Prediker 1:9)

Letter O

Je handen in onschuld wassen betekent doen alsof je geen verantwoordelijkheid draagt. Pontius Pilatus, de Romeinse landvoogd ten tijde van Jezus Christus, vroeg het volk om raad. "Barabbas!" riep het volk op de vraag wie van de twee arrestanten moest worden vrijgelaten. "Aan het kruis met hem," riepen ze over Jezus Christus. “Toen Pilatus inzag dat zijn tussenkomst nergens toe leidde, dat het er in tegendeel naar uitzag dat men in opstand zou komen, liet hij water brengen, waste ten overstaan van de menigte zijn handen en zei: "Ik ben onschuldig aan de dood van deze man. Zie het zelf maar op te lossen." (Matteüs 27:24)

Wie door het oog van de naald kan kruipen heeft geluk, want dan heeft die het nipt gehaald.  Voor de rijken is dat net iets moeilijker, zegt Jezus Christus in Matteüs 19:24: “Ik zeg jullie het nog eens: het is gemakkelijker voor een kameel om door het oog van een naald te gaan dan voor een rijke om het koninkrijk van God binnen te gaan". 

Letter P

Het zijn parels voor de zwijnen zeggen we over geschenken of weldaden voor mensen die er de waarde niet van inzien, of inspanningen die niet worden geapprecieerd. Uit het evangelie van Matteüs: “Gooi wat heilig is niet aan de honden en gooi je parels niet voor de zwijnen; die zouden ze maar met hun poten vertrappen, zich omkeren en jullie verscheuren”. (Matteüs 7:6)

Letter R

Een roepende in de woestijn is iemand naar wie niet geluisterd wordt. Johannes de Doper getuigde: “Ik ben de stem die roept in de woestijn: "Maak recht de weg van de Heer." Niet zeker of zijn boodschap indertijd werd begrepen, want "roepen in de woestijn" begrijpen we nu als iets zeggen wat door niemand wordt opgepikt. (Jesaja 40:3, geciteerd in Matteüs 3:3, Lucas 3:4 en Johannes 1:23)

Letter S

Een "steen des aanstoots" is iets dat hin­der of er­ger­nis veroorzaakt. "Het is een steen waarover men struikelt, een rotsblok waaraan men zich stoot. Zij struikelen omdat ze Gods woord niet gehoorzamen".  (I Petrus 2:7-8)

Letter T

Alles op zijn tijd. “Er is een tijd om geboren te worden en een tijd om te sterven”, staat in een bekende tekst uit het boek Prediker. “Voor alles wat er gebeurt is er een uur, een tijd voor alles wat er is onder de hemel”. (Prediker 3:1). 

Pete Seeger maakte er het liedje "Turn, turn, turn (To everything there is a season" over; het werd een klassieke hit voor The Byrds in 1965:

Een teken des tijds” vinden we in het Matteüsevangelie, wanneer de farizeeën Jezus Christus op de proef stelden en om een teken uit de hemel vroegen. Hij antwoordde: “Wanneer de avond valt, zegt u: Morgen mooi weer, want de hemel kleurt rood." En 's ochtends: "Storm op til, want het rood aan de hemel is dreigend." De aanblik van de hemel weet u wel te duiden, en de tekenen van de tijd niet?"  (Matteüs, 16:2-3)

Gebruik je talenten, een advies dat van de VDAB zou kunnen komen. Het  gaat terug op de beroemde parabel.  Een man geeft zijn dienaren talenten (een geldwaarde in de Griekse en de Romeinse tijd): de eerste krijgt er 5, de tweede 2, de derde 1. De eerste twee gaan ermee aan de slag en vermeerderen de waarde; de derde begraaft zijn talent en krijgt een uitbrander. Moraal van het verhaal: je moet je gaven gebruiken. De parabel eindigt met het beroemde Matteüseffect: “Want wie heeft zal nog meer krijgen, en wel in overvloed, maar wie niets heeft, hem zal zelfs wat hij heeft nog worden ontnomen.” (Matteüs 25:29)

Letter V

De parabel van de verloren zoon vertelt over een vader die zijn beide zonen evenveel gaf. De jongste trok weg en verkwistte alles. Hij keerde berooid naar huis terug en de vader richtte een feest aan voor de “verloren zoon”. De oudste zoon protesteerde, maar de vader zei:"Je broer was dood en is weer tot leven gekomen." (Lucas 15:11-32)  

The Rolling Stones vertelden het verhaal in "Prodigal son", oorspronkelijk een bluesnummer van de geestelijke Robert Wilkins:

Letter W

Iets met wortel en tak uitroeien is wel heel drastisch. “Die dag zal zeker komen, brandend als een oven. Wie hoogmoedig zijn of wie zich goddeloos gedragen, zullen dan slechts stoppels zijn die door de hitte van die dag worden verschroeid. Geen wortel of tak zal er van hen overblijven." Vreeswekkende woorden uit Maleachi 3:19.

Iemand de andere wang toekeren: geen olie op het vuur gooien maar de kwestie ontzenuwen door je kwetsbaar op te stellen. Advies uit het evangelie volgens Lucas: "Heb je vijanden lief, wees goed voor wie jullie haten, zegen wie jullie vervloeken, bid voor wie jullie slecht behandelen. Als iemand je op de wang slaat, bied hem dan ook de andere wang aan." (Lucas 6:27-29)

In "Where is the love?" van The Black Eyed Peas (2003) gaat het over "turn the other cheek":

Letter Z

De zondebok duikt op in het Oude Testament. Volgens een voorschrift van de wet van Mozes moest een hogepriester een ram en twee geitenbokken offeren. "Hij legt dan zijn beide handen op de kop van de bok en spreekt alle wandaden en vergrijpen van de Israëlieten openlijk uit, alle zonden die ze hebben begaan. Zo legt hij alle zonden op de kop van de bok. Daarna moet hij het dier de woestijn insturen. De bok neemt alle zonden van het volk met zich mee, naar een verlaten gebied." (Leviticus 16:21)

Meest gelezen