De hanger is minstens 41.500 jaar oud.

Is dit stukje mammoetbot werk van homo sapiens of neanderthalers? Vurige discussie tussen wetenschappers

Elf jaar nadat ze is opgedoken, leidt een archeologische vondst in Polen tot controverse. Dat het om een uitzonderlijke vondst gaat, is duidelijk. Maar hoe uitzonderlijk precies?

Minstens 41.500 jaar geleden, in wat nu Polen is, boorde een prehistorische mens een gat in een stuk mammoetenivoor en kerfde er minstens vijftig stippen in. Dat stuk slagtand, dat 4,5 op 1,5 centimeter meet en iets minder dan een halve centimeter dik is, belandde uiteindelijk in de Stajnia-grot in het zuiden van Polen, vlakbij de stad Krakow. Daar bleef het al die tijd liggen, tot het in 2010 werd ontdekt door een team van archeologen. 

Tot daar wat we zeker weten. Maar wat het stuk bot precies moet voorstellen, wie het bewerkte of zelfs maar hoe oud het echt is? Daar zijn zelfs de wetenschappers die het onderzochten, het niet over eens.

Bekijk hieronder de grot waar het sieraad is gevonden.

Vurig debatteren

Vorige week verscheen een wetenschappelijk artikel over de vondst in het wetenschappelijke magazine Scientific Reports. Daarin klinkt het stellig dat het gaat om een ivoren hangertje, “het oudste door mensen bewerkte en bestippelde sieraad”, een “persoonlijk juweel” dat na koolstofdatering 41.500 jaar oud bleek.

Wat de stippen precies voorstellen, dat laat het artikel in het midden. Misschien is het een telsysteem. Misschien turfde de eigenaar er zijn succesvolle jachtpartijen mee. Of misschien stelt het de cyclus van de maan voor.

Zulke versieringen met stippen werden tot nog toe vooral gevonden in het zuidwesten van Duitsland en het zuidwesten van Frankrijk. Maar nu zijn ze dus ook in Polen opgedoken, en bovendien ook vroeger dan in Duitsland of Frankrijk. Meer zelfs: de onderzoekers maken zich sterk dat hun exemplaar wel eens het oudste zou kunnen zijn in Eurazië, omdat het tot nog toe het enige is dat nauwkeurig is gedateerd door koolstofdatering.

Zou het kunnen dat dit soort van kunst zich dus anders verspreid heeft dan we tot nu toe altijd aangenomen hebben? Daarover moet er nu maar eens “vurig gedebatteerd” worden, vinden de onderzoekers.

Een luchtfoto van de ingang van de Stajnia-grot.
© Marcin Żarski

Werk van neanderthalers?

Zo staat het dus in de publicatie. Alleen: niet alle onderzoekers die eraan meewerkten, zijn het daarmee eens.

Op 26 november, één dag na de publicatie, verscheen er een waarschuwing bovenaan het artikel. “Lezers worden erop gewezen dat er bezorgdheden zijn geuit bij dit artikel, die bekeken worden door de redacteurs.”

Mogelijks gaat het over de bedenkingen van de Poolse archeoloog Mikołaj Urbanowski. Hij werkte zelf mee aan het onderzoek. Meer zelfs: hij stond als tweede op de auteurslijst van het artikel, na de (Italiaanse) hoofdauteur, chemicus Sahra Talamo van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie. 

Dit gaat naar de kern van een debat dat momenteel woedt: in welke mate waren de moderne mens en de neanderthaler dezelfde soorten, en waren ze bezig met dezelfde dingen?

Marc De Bie

Wat is er aan de hand? Volgens de Poolse archeoloog, die de vondst deed, zou het stuk wel eens nóg ouder kunnen zijn, zelfs meer dan 45.000 jaar. Dat vertelde Urbanowski aan de wetenschapswebsite Nauka w Polsce (die mee door de Poolse overheid wordt gefinancierd). Hij voerde in 2011 al een datering uit op het stuk, maar daar wordt geen melding van gemaakt in het gepubliceerde artikel. Het is ook niet duidelijk welke techniek hij daarvoor gebruikte.

Als zijn datering klopt, zou dat betekenen dat de moderne mens al veel vroeger in het noorden van Europa is opgedoken, stelt Urbanowski. “We kunnen zelfs de meest revolutionaire mogelijkheid niet uitsluiten: dat de hanger het werk is van neanderthalers. Dat zou ons begrip van dit hoofdstuk van de geschiedenis compleet veranderen.”

Neanderthaler-DNA

"Het is natuurlijk een beetje gek dat het een van de onderzoekers zelf is die bezwaar aantekent bij een publicatie", zegt Marc De Bie, professor Archeologie aan de VUB. "Doorgaans zijn het mensen die er niet bij betrokken zijn, die dat doen."

"Het gaat hier duidelijk om de wetenschapper die de vondst heeft gedaan, Urbanowski. Die zal gehoopt hebben dat de bevindingen van de hoofdonderzoeker die de koolstofdatering deed, naar de neanderthalers zou hebben geleid. Dat zou dan nog wereldschokkender geweest zijn. De grot waar de vondst is gedaan, staat ook vooral bekend vanwege neanderthaler-vondsten."

Een opstelling in het neanderthaler-museum in Mettmann, Duitsland.
Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Volgens De Bie is de vondst niettemin zeer belangrijk, en gaat ze naar de kern van een boeiend debat dat momenteel woedt. In welke mate waren neanderthalers en homo sapiens verschillende soorten, en waren ze bezig met dezelfde dingen?

"Het waren waren natuurlijk twee populaties met eigen eigenschappen en waarschijnlijk ook eigen denkvermogens. Maar we weten dat er intens contact is geweest. Jij en ik hebben nog steeds neanderthaler-DNA in ons bloed. En tot nu toe hebben we altijd aangenomen dat artistiek gedrag voorbehouden was voor homo sapiens, maar ook neanderthalers deden aan lichaamsdecoratie en gebruikten pigmenten. Het wijst op een groeiend zelfbesef. En dat is de basis van alles wat nog zal volgen: onze sociale levens, verhalen, religie en kosmologieën."

Eén ding is zeker: de maker van de Stajnia-hanger zal nooit verwacht hebben dat zijn juweeltje meer dan 40.000 jaar later nog voor zo veel discussie zou zorgen.

We contacteerden hoofdonderzoekster Sahra Talamo en het Max Planck Instituut voor een reactie. Hun antwoord bereikte ons niet vóór publicatie van dit stuk.

Meest gelezen