Vrouw in ontheemdenkamp in Bunia, Ituri, (foto Marti Waals)
Copyright 2009

Het Wilde Oosten van Congo: bodemschatten, etnisch geweld en politieke agenda's

De inwoners van de Congolese dorpen aan de grens met Oeganda waren al veel gewoon. Elke week verschillende doden, plunderingen, ontvoeringen. Geweld dat het voorbije half jaar alleen maar is toegenomen, sinds de staat van beleg werd afgekondigd in de provincies Ituri en Noord-Kivu. Maar begin vorige week schrokken velen toch toen ze honderden Oegandese regeringssoldaten voor het eerst in meer dan 20 jaar de grens zagen oversteken. Wat is er aan de hand? Katrien Vanderschoot probeert het ingewikkelde conflict te ontrafelen.  

Een video op sociale media, te gruwelijk om hier te tonen. Opgehitste mannen met stokken lopen joelend op een modderig pad in een dorp. Twee van hen slepen een man achter zich mee, ze hebben zijn voeten vast, zijn lichaam sleept en schokt over de modder en de puntige stenen. Na hem volgt nog zo'n gruweltafereel.  De twee gevangenen zullen samen met nog anderen op een brandstapel worden gegooid, zo is op andere beelden te zien.

Nee dit is niet het Wilde Westen van de 19e eeuw. Dit is Mungwalu in de Congolese provincie Ituri, tegen de grens met Oeganda, vorige donderdag. Op het eerste gezicht gaat het om een uiting van volkswoede, omdat het Congolese leger er niet in slaagt om de onveiligheid in de regio te bedwingen. De voorbije week alleen al zijn zeker 100 burgers omgekomen bij massamoorden door gewapende groepen.

Deze gelynchte rebellen horen tot de militie CODECO, van de Lendu-bevolkingsgroep, die vooral uit landbouwers bestaat. De zelfrechters in Mungwalu zijn Hema, vooral herders, die hun aanvallen beu zijn. Zelf hebben ze ook milities. In Ituri en ook in Noord-Kivu zijn nog talloze andere gewapende fracties actief, zoals de ADF, een jihadistische groep die uit Oeganda kwam, maar vooral aan de Congolese kant aanval na aanval pleegt.

Ook bij het Congolese leger is de discipline vaak ver te zoeken. Intussen zijn honderdduizenden mensen uit de dorpen gevlucht naar opvangkampen. Ook die worden aangevallen. Tienduizenden mensen die in opvangkampen in Djugu zaten, zijn de voorbije week opnieuw op de vlucht moeten slaan. 

De Belgische ontwikkelingshelper Marti Waals bezocht vorige week een kamp in Bunia (foto onder). "Daar zitten 10 tot 15.000 mensen, vooral uit Hemadorpen als Drodro en Iga Barrière. In een nog groter kamp, Kotoni, zitten nog eens tot 20.000 ontheemden en in 34 kampen in heel Ituri samen zowat 400.000 mensen en nog eens 1,2 miljoen mensen bij gastgezinnen. Dat komt neer op een derde van de hele bevolking van Ituri die op de vlucht is. "

ontheemdenkamp bij Bunia
Copyright 2009

Zes maanden geleden kwamen de provincies Ituri en Noord-Kivu onder een militair bewind te staan. De staat van beleg heeft volgens mensen ter plaatse vooral het omgekeerde effect gehad. Het Congolese leger voerde samen met de VN-beschermingsmissie MONUSCO meer patrouilles en gerichte aanvallen uit. Maar er volgden meer aanvallen op dorpen, meer ontvoeringen, meer mensen raakten ingesloten in de steden of moesten op de vlucht uit de dorpen. 

Vorige week riep zelfs de Chinese overheid haar landgenoten op om het oosten van Congo te verlaten. Er werken veel Chinezen in de grondstoffenmijnen en de laatste weken zijn ontvoeringen schering en inslag en zijn ook al enkele arbeiders vermoord.

De Oegandezen zijn terug

De voorbije week kwam alles opeens in een stroomversnelling. Plots zagen inwoners in de grensdorpen Oegandese militairen de grens oversteken. Hoewel Congo het aanvankelijk ontkende, bleek al snel dat het om een afgesproken steunoffensief ging. Intussen is die Oegandese interventie uitgegroeid tot een groot grondoffensief. 

Het leger stuurt al enkele dagen versterkingen over de grens. Dorpelingen zien hele kolonnes tanks, vrachtwagens en jeeps oversteken naar het binnenland van de provincie Noord-Kivu en Ituri. Tegelijk worden de posities van de ADF bestookt met luchtaanvallen en met zwaar geschut.

De woordvoerders van de twee legers zeiden donderdag dat "de Speciale Eenheden van het Congolese leger FARDC, gesteund door die van het Oegandese leger UPDF de rebellen blijven opsporen in het woud."

De gezamenlijke militaire operatie heeft nu ook groen licht gekregen van de tijdelijke voorzitter van de VN-Veiligheidsraad, de Nigerese ambassadeur Abdou Abarry. "Dit partnerschap moet gesteund worden", zei hij. Zelf heeft de VN-beschermingsmissie MONUSCO het werk op het terrein nu helemaal overgelaten aan de twee "partners". 

bomaanslag Kampala
Copyright 2021 The Associated Press. All rights reserved.

Waarom opnieuw en waarom nu?

De directe aanleiding tot het Oegandese offensief was de aanslag op 16 november in de Oegandese hoofdstad Kampala. (foto zie boven) Daar vielen naast de drie daders 1 andere dode en tientallen gewonden. Een niet zo zware balans, maar president Museveni sprak meteen harde taal en bezwoer de "terroristen uit te schakelen."

Het is niet de eerste keer dat Oeganda de ADF opjaagt tot over de grens. De vorige keer, in 2017, werden zo'n 100 strijders omgebracht met luchtaanvallen. Maar dit is de eerste grote Oegandese troepenbeweging op Congolees grondgebied sinds 1998-2003 en dat doet veel vragen rijzen en maakt velen ongerust. 

Het Oegandese leger heeft een slechte naam in Congo. Toen het tijdens het conflict van eind jaren '90 de toenmalige krijgsheer Jean-Pierre Bemba kwam "bijstaan", gingen de soldaten zwaar over de schreef. Ze pleegden massamoorden en roofden de bodemschatten, goud vooral.  Oeganda moest nadien, in 2005, van het Internationaal Gerechtshof miljoenen dollars aan Congo betalen voor de mensenrechtenschendingen, herstelbetalingen die nog altijd niet zijn uitgevoerd. 

Maar Oeganda is net als buurland Rwanda een bondgenoot van de Verenigde Staten in zijn "war on terror". Het land heeft soldaten gestuurd naar Somalië en naar Irak en ook voor zijn strijd tegen jihadisten in de regio wordt Museveni flink gecompenseerd. De Verenigde Staten knepen intussen een oogje dicht voor de mensenrechtenschendingen van het Oegandese regime in eigen land, net zoals het dat ook doet voor het regime in buurland Rwanda. 

Van frustratie tot jihadisme

De ADF-rebellen ontstonden in Oeganda in de jaren '90, uit frustratie bij de gemarginaliseerde moslimgemeenschap. Dat is een gemakkelijke voedingsbodem voor radicalisering. De eerste leider van de ADF, Jamil Mukulu, werd in 2015 gearresteerd in Tanzania. De nieuwe leider, Seka Musa Baluku, wil van de groep een internationale jihadistische beweging maken. "Wij zijn nu de Centraal-Afrikaanse Provincie van de Islamitische Staat", zei hij twee jaar geleden. In Congo zijn nu al vele honderden burgerdoden toegeschreven aan ADF. De Verenigde Staten hebben de beweging op hun terreurlijst gezet, de Verenigde Naties hebben nog geen sluitend bewijs van een band tussen ADF en terreurgroep IS. 

Het nieuwe offensief van het Congolese en Oegandese leger komt vooral de beide presidenten Tshisekedi en Museveni goed uit. Voor Tshisekedi is de steun van Oeganda een kans op zijn eigen mislukkende militaire campagne in het oosten op te krikken. Voor Museveni is het een kans om opnieuw een voet binnen te hebben op Congolese bodem, om in eigen land de sterke leider te spelen en zich te profileren als betrouwbare bondgenoot van de Amerikanen. Belangrijk hierbij is het feit dat ook de Congolese president Tshisekedi veel hoger in de lade ligt bij de Amerikanen dan zijn voorganger Kabila. Ook dat speelt zonder twijfel mee. 

Risico's voor de bevolking zelf

Die politiek-militaire-seconomische strategie speelt zich af boven de hoofden van de burgers van Ituri en Noord-Kivu, maar ze hebben voor hen de grootste gevolgen.

In het beste geval hebben de twee legers nu voldoende slagkracht om hun "vijand" te verslaan.  Op de hulp van de VN-missie MONUSCO, die nochtans in theorie de grootste slagkracht van allemaal heeft met zijn miljardenbudet, moeten ze niet rekenen. De VN-missie heeft al laten verstaan dat het zich niet zal mengen in deze gezamenlijke militaire operatie. 

Maar zal de VN als een scheidsrechter blijven toezien op het verloop van de gevechten? Wie zal er in de gaten houden of er opnieuw op grote schaal mensenrechtenschendingen gebeuren? Wordt het "à la guerre comme à la guerre"? Wat doet de Europese Unie, die in 2003 wél tussenbeide kwam in Ituri en met de operatie Artemis een einde kon maken aan het grootschalige bloedvergieten? 

Tweede risico: als het de bedoeling is van Oeganda om de rebellen verder het binnenland in te jagen, is het waarschijnlijk dat het geweld alleen maar verschuift en zelfs toeneemt door represailles en etnische spanningen. Nu al hebben de zes maanden van militair bewind in het oosten chaos veroorzaakt en hele dorpen doen ontvolken. Als er tienduizenden vluchtelingen in een conflictsituatie opeengepakt zitten in opvangkampen waar hulp niet eens kan geraken, dan is dat een nieuwe lont in het kruitvat. 

De Congolese burgers weten hoe de vorige avonturen van buitenlandse inmenging zijn afgelopen. Maar aangezien de rampzalige gevolgen van die inmenging van Oeganda en Rwanda nog altijd zonder juridisch gevolg blijven, kunnen de burgers alleen maar met een bang hart afwachten, nog maar eens op de vlucht slaan of, erger nog, zelf het recht in eigen handen nemen en elkaar afmaken. 

Meest gelezen