Copyright Maskot .

Voorlopig geen stijgend aantal zelfdodingen tijdens coronapandemie, "maar mentale impact is er zeker wel"

Het aantal zelfdodingen is in Vlaanderen volgens de eerste voorzichtige schattingen in 2020 niet gestegen. Wil dat zeggen dat de coronapandemie geen invloed heeft op het suïcideratio? Niet noodzakelijk. Data zwermen verschillende kanten uit en zijn zelden gecentraliseerd. Het is belangrijk de tendensen met nuance te benaderen, benadrukt professor Gwendolyn Portzky van het Vlaams Expertisecentrum voor Suïcidepreventie (VLESP): "Maar een mentale impact is er zeker wel. Dus veel zal afhangen van beleid en zorg de komende jaren."  

Wie met vragen zit over zelfdoding kan terecht op de Zelfmoordlijn, op het gratis nummer 1813, of op zelfmoordlijn1813.be. Nood aan een gesprek? Dan kan u 24/7 terecht bij Tele-Onthaal op het nummer 106. U kan ook chatten via www.tele-onthaal.be. Jongeren kunnen terecht bij Awel op telefoonnummer 102, of via chat op awel.be.

“Er is geen discussie over mogelijk, de volksgezondheid gaat voor op alles”, zei Vlaams minister-president Jan Jambon (N-VA) twee weken geleden in de nieuwsstudio van VTM. “Maar”, zo voegde hij daar meteen aan toe. “Ook het maatschappelijk draagvlak en welzijn zijn van belang. In de strenge coronatijden zien we het aantal zelfmoorden stijgen en zien we hoe de geestelijke gezondheidszorg onder druk komt te staan.”

Jambon appelleerde daarmee aan een breder buikgevoel dat bij veel mensen leeft: lockdownachtige maatregelen leiden tot meer suïcides. Die redenering, die op zich ook niet onlogisch is, leidde de afgelopen maanden wel al vaker tot ethische tweedracht in het maatschappelijk debat. “Moeten we gezonde levens opofferen om risicopatiënten uit de IC-afdelingen te houden?”, is grofweg de teneur.

Niet noodzakelijk, dat blijkt thans uit de eerste prognoses van coronajaar 2020. Het aantal geregistreerde zelfdodingen daalde in zijn totaliteit zelfs tegenover 2018. Al blijft het belangrijk om bij elk cijfer een stevige slag om de arm te houden. Het gaat om rapporteringen met een zekere foutenmarge.

Vanwaar komen de zelfdodingscijfers?

  • Officiële suïcidecijfers komen in Vlaanderen van het Agentschap Zorg & Gezondheid. Zij bundelen en verwerken doodsoorzaken die overlijdensakten vermelden. Doorgaans zit er een vertraging van twee tot drie jaar op de data. De meest recente cijfers dateren van 2018.
  • De federale politie houdt ook cijfers bij van pv's die worden opgesteld na tussenkomst voor een zelfdoding of poging. Omdat niet voor elke zelfdoding of poging de politie wordt opgeroepen gaat het om een onderschatting van het werkelijke aantal.
  • De Eenheid voor Zelfmoordonderzoek meet jaarlijks het aantal patiënten dat na een suïcidepoging op de spoeddienst belandt. In 2020 werkten 34 Vlaamse ziekenhuizen mee aan zo'n registratieproject. Omdat niet iedereen naar het ziekenhuis gaat of een verwonding niet als poging wordt geregistreerd, is ook dit cijfer een onderschatting. 
  • Sciensano bevraagt een staal Vlamingen, Walen en Brusselaars jaarlijks in een gezondheidsenquête. Omdat het om een steekproef gaat en er geen zekerheid is in welke mate ondervraagden eerlijk over zelfmoordgedachten en -pogingen praten, is ook dit cijfer niet heel nauwkeurig. 
Conclusie: Er zit een grote vertraging op centraliseerde zelfdodingsdata. Recente cijfers die wel beschikbaar zijn, geven slechts een indicatie en zijn een onderschatting.  Door een verschil in landelijke of regionale focus is vergelijking ook niet altijd simpel. 

Complex en tijdrovend

Een uitgebreide rapportering verschijnt normaal gezien jaarlijks op basis van cijfers die het Agentschap Zorg en Gezondheid publiceert. Daarvoor gaat het aan de slag met overlijdensaktes die wijzen op een zelfdoding. Omdat het om een complex en tijdrovend proces gaat, soms is bijvoorbeeld langer onderzoek nodig om tot de conclusie “zelfdoding’ te komen, zit er sowieso vertraging op de publicatie. Door de coronapandemie liet de rapportering bovendien nog eens extra lang op zich wachten. De jongste cijfers dateren van 2018, ver voor het uitbreken van de huidige gezondheidscrisis dus.

Om toch enig zicht te krijgen op een recente evolutie vroegen zowel VRT NWS als het Vlaams Expertisecentrum voor Suïcidepreventie (VLESP) cijfers van het aantal aan suïcide verbonden processen verbaal op bij de federale politie. Het VLESP bundelde enkele van die data samen met een bevraging van 34 ziekenhuizen in oktober al in een uitgebreider epidemiologisch rapport. Wat blijkt? 2020 was geen uitschieter wat zelfdoding betrof. 

Kort na 9/11 zagen we in de VS ook een daling van het aantal zelfdodingen

Professor Gwendolyn Portzky

Volgens politiegegevens stapten vorig jaar 1.348 mensen uit het leven. Dat zijn er vijf meer dan in 2019, maar opvallend minder dan de 1.398 suïcides in 2018 of 1.435 in 2017. Het aantal geregistreerde pogingen was in 2020 zelfs het laagste van de voorbije vier jaar, al blijft België ook dan traditiegetrouw wel bij de slechtste leerlingen uit de Europese klas.

Nog opvallend: uit meer gedetailleerde maandcijfers die VRT NWS kon inkijken, blijkt dat de meeste zelfdodingen voor 2020 in de zomermaanden plaatsvonden. De allereerste lockdownperiode tussen maart en mei toonde in dat opzicht geen markante verschillen met voorbijgaande jaren. Ook voor de nieuwe verstrengingsperiode die in oktober 2020 inging gold dat. 

Halt aan de ratrace

Die vaststelling doet ook professor Gwendolyn Portzky (UGent), directeur van het Vlaams Expertisecentrum voor Suïcidepreventie. “Corona heeft de gekende tendensen flink door elkaar geschud”, zegt ze. Dat mag voor de buitenwereld dan wel als een verrassing aankomen, het lag voor experten ergens wel in de lijn der verwachtingen. “Kort na 9/11 zagen we in de VS bijvoorbeeld ook een daling in het aantal zelfdodingen”, zegt Portzky. “Mogelijk kom dat door de versterkte sociale cohesie die tijdens crisissen ontstaat. Vooral in de lente van 2020 hadden we het gevoel hier allemaal samen door te moeten. Bovendien werd de dagelijkse ratrace even een halt toegeroepen, wat veel mensen wellicht de nodige ademruimte gaf.”

Portzky benadrukt wel dat het om hypotheses in een bijzonder ingewikkelde puzzel gaat. Zelfdoding heeft namelijk nooit één oorzaak en is voor nabestaanden ook niet altijd makkelijk te duiden. Toch tonen ook de data van onze buurlanden stagnatie tijdens het eerste coronajaar. In Nederland heeft het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) de suïcidecijfers voor 2020 wel al volledig kunnen verzamelen. Onze noorderburen doen het niet opvallend beter of slechter dan de jaren voor de pandemie uitbrak. In absolute aantallen maakten vooral Nederlandse vijftigers vorig jaar een einde aan hun leven, al waren dat er ook weer minder dan in de twee jaren daarvoor. In relatieve aantallen per hoofd lijkt er toch vooral bezorgdheid om tieners en tachtigers waar de cijfers al enkele decennia in stijgende lijn gaan. Corona brengt daar geen kentering in.  

Jongerenalarm

Ook bij ons trekken jongeren aan de alarmbel, duidt Portzky. Al van bij het begin van de crisis waarschuwde de Vlaamse Jeugdraad voor de mentale kwetsbaarheid van heel wat jonge Vlamingen. Hoewel de voorlopige data geen significante stijging in het totaal aantal zelfdodingen aantonen, wijzen de welzijnsbevragingen van Sciensano wel op een sterke stijging in het aantal depressies en angststoornissen, vooral onder jongeren.

Dat lijkt paradoxaal tegenover de stagnerende suïcidecijfers. “Er is zeker een link tussen zelfdoding en psychische aandoeningen”, zegt Portzky. “Maar dat wil niet zeggen dat er ook een duidelijk causaal verband is. Opnieuw: het is een bijzonder complex verhaal. Mits goede begeleiding is depressie trouwens behandelbaar en kan zelfdoding vermeden worden.”   

Voor dit jaar is het nog te vroeg om conclusies te maken. Politiecijfers van januari en februari laten een lichte daling tegenover dezelfde periode in 2020 zien. In maart, de recentste maand waarover gegevens beschikbaar zijn, was er dan weer een lichte stijging. Maar ook hier is voorzichtigheid opnieuw aangewezen. Het gaat enkel om voorvallen waarbij de politie betrokken was waardoor het werkelijke aantal wellicht hoger ligt.

“Onze veerkracht wordt op de proef gesteld”, verwoordt Portzky het afgelopen jaar. “De impact op ons mentaal welzijn mag zeker niet onderschat worden. We hebben een zwaar anderhalf jaar achter de rug waarvan de gevolgen pas op langere termijn zichtbaar zullen worden. Met wat we nu al weten, zou ik niet zeggen dat strengere maatregelen tot meer suïcides leiden. We hebben sowieso meer data, studies en inzichten nodig.”

Tegen 2030 wil Vlaams minister van Welzijn Wouter Beke (CD&V) tien procent minder zelfdodingen. Daarvoor lanceerde hij vorige maand een actieplan.  

Wat zeggen de cijfers?

  • 2020 vertoonde geen significante stijging in het aantal waargenomen zeldodingen en pogingen.
  • Er vonden meer waargenomen zelfdodingen plaats in de zomer van 2020 dan in de winter. Dat is een omkering van de tendensen.
  • Volgens een bevraging van Sciensano steeg het aantal waargenomen depressies en angststoornissen wel tegenover de voorgaande jaren.  
  • Oost- en West-Vlaanderen kennen het hoogste aantal waargenomen zelfdodingen. Limburg het laagste.
  • Het Belgisch suïcidecijfer lag in 2016 1,5 keer hoger dan het gemiddelde binnen de Europese Unie. Litouwen prijkt bovenaan de lijst. (hoogste aantal) Cyprus onderaan. (laagste aantal)
  • Het aantal suïcidepogingen ligt hoger bij vrouwen, maar loopt vaker fataal af bij mannen en ouderen.
  • De Zelfmoordlijn (1813) ontving vorig jaar 23.614 unieke oproepen. Daarmee zet het een stijging sinds 2018 verder. Dit kan mogelijk ook met de groeiende bekendheid of maatschappelijke acceptatie van mentale gezondheid te maken hebben.
(Bron: Vlaams Expertisecentrum voor Suïcidepreventie)

Wie met vragen zit rond zelfdoding, kan terecht bij de Zelfmoordlijn op het gratis nummer 1813 en op de website www.zelfmoord1813.be.

Meest gelezen