Corona verdeelt: Neen, extreemrechts is niet de grote gangmaker

In de nasleep van de grote betoging tegen de coronapas op 21 november 2021 volgden beschuldigingen dat de betoging - of zelfs de hele beweging - zou zijn "gekaapt door extreemrechts". Maar klopt dat wel? VRT NWS onderzocht de zaak. Het antwoord is genuanceerd.

De coronamaatregelen verdelen onze maatschappij. En ondanks dat de overgrote meerderheid de regels probleemloos volgt, is er veel discussie over het nut van de maatregelen.  In een driedelige reeks blikken we terug op de opkomst van de tegenbeweging en de pogingen tot politieke beïnvloeding. Vandaag deel 2 van 'Corona verdeelt':  Neen, extreemrechts is niet de grote gangmaker. 

Het Coördinatieorgaan voor de Dreigingsanalyse (OCAD) schreef een rapport over potentieel extremisme binnen de coronakritische 'Tegenbeweging'. Dit rapport is eerder deze maand gelekt, waardoor VRT NWS het kon inkijken. Het OCAD wijst erop hoe de coronacrisis - en de aanpak ervan - met zekerheid geleid hebben tot "een zekere sociale ontwrichting, economische malaise en onzekerheidsgevoelens". Hun analyse noemt dit "een vruchtbare basis voor polarisering en extremistische ideologieën".

Vooral de heropflakkering van de besmettingen na de vaccinatiecampagne en de invoering van nieuwe strenge maatregelen hebben binnen de 'Tegenbeweging' en onder de bevolking grieven en frustraties doen oplaaien. In het bijzonder het Covid Safe Ticket komt aan bod als maatregel waarover veel ongenoegen bestaat en die mensen kan radicaliseren.

Maar is de betoging van 21 november tegen de coronapas - of zelfs de hele 'Tegenbeweging' - "gekaapt door extreemrechts", zoals je soms kan lezen op sociale media? VRT NWS ging op onderzoek.

Het OCAD focust in zijn analyse niet op rechts-extremisme, maar op alle mogelijke vormen van extremisme. In zeer voorzichtige termen spreekt hun rapport over een kleine minderheid binnen de Tegenbeweging waar "geweldspotentieel" in schuilt. Het gaat dan over het gebruik van protestmiddelen die op de rand van het wettelijke balanceren, zoals haatdragende berichten en online bedreigingen ten aanzien van beleidsmakers, wetenschappelijke actoren, en journalisten.

Het OCAD beschrijft ook hoe verschillende bekende extremistische individuen en organisaties hebben geprobeerd om zieltjes te winnen en de protesten te instrumentaliseren. Dat fenomeen speelt internationaal, en ook in ons land. Daarbij wordt gebruik gemaakt van "het ongenoegen en de frustraties rond het covid-beleid om mensen te rekruteren voor en te integreren in hun extremistische denkkaders".

Het OCAD benadrukt dat onder de opgepakte of geïdentificeerde relschoppers op de betoging van 21 november zich geen rechts-extremistische profielen bevonden. Wel lokte de betoging een aantal uiterst rechtse groeperingen die actief hun leden mobiliseerden. Ook zijn binnen de brede waaier aan actiegroepjes verschillende personen actief die aanleunen bij het rechts-extremisme. Deels geldt dat voor enkele Franstalige verenigingen, zoals "Eveil" en "Civitas Belgique", maar aan Vlaamse kant geldt het onder andere voor "Gele Hesjes" en "Feniks".

Bekijk hier de reportage uit Het journaal over de coronabetoging op 21 november: 

Videospeler inladen...

"Feniks" was na de betoging tegen de coronapas een veelbesproken onderwerp. Leden van die recent opgerichte vereniging liepen aan het hoofd van de betoging, en "Samen Voor Vrijheid"-woordvoerster Sarah Melis droeg een trui met het Feniks-logo. Waar komt "Feniks" precies vandaan?

Voor het antwoord moeten we naar Facebook. Een belangrijke rol in de aanloop naar de betoging van 21 november werd gespeeld door de Facebookgroep "Protest tegen de corona maatregelen". Die is op 6 augustus aangemaakt door een Facebookprofiel met de naam "Stephan Vanberingen". Na drie weken heeft de groep al 4.000 leden. Eind november zijn dat er meer dan 10.000. Het is daarmee een van de grootste actiegroepen binnen de 'Tegenbeweging'.

Een dag na de coronabetoging van 21 november zat Sarah Melis in het programma De Afspraak: 

Videospeler inladen...

Oprichter Vanberingen heeft grote plannen, vooral als het aankomt op straatprotest. Hij roept op om aanwezig te zijn op de betoging van Viruswaanzin in Antwerpen op 22 augustus. En dat is nog maar het begin, schrijft hij: "Van in het begin heb ik reeds gezegd dat protesten iets zijn van lange duur. Men heeft ook niet 'plots' de Bastille bestormd in 1789" - een verwijzing naar de Franse Revolutie. "We werken verder aan structurele manieren om het onze politici moeilijker te maken [...]".

Wanneer het idee rijpt om onder de vlag "Samen Voor Vrijheid" een overkoepelend platform te maken voor de organisatie van een betoging tegen de coronapas, spelen Stephan Vanberingen en zijn "Protest tegen de corona maatregelen"-groep een belangrijke coördinerende rol. Er verschijnen in de groep talrijke oproepen om te komen betogen en zelfs overzichten van alle bussen die worden ingelegd naar Brussel. Vanberingen noemt zichzelf ook in één adem met "Samen Voor Vrijheid"-woordvoerder Ezra Armakye en Sarah Melis als een van de organisatoren van de betoging.

Maar wie is "Stephan Vanberingen", eigenlijk? En wat motiveert hem?

Vóór de oprichting van de "Protest tegen de corona maatregelen"-groep op Facebook, is er van de naam Stephan Vanberingen maar één ander spoor terug te vinden op het internet: een opiniestuk dat op 27 juni 2021 verscheen op het online platform “De Nieuwe Zuil”. Die website is een initiatief van Sid Lukkassen, een uiterst rechtse Nederlandse filosoof en voormalig medewerker van de Nederlandse politieke partij Forum voor Democratie van Thierry Baudet. 

Het opiniestuk in kwestie draagt de titel “Het EK van de totalitaire gelijkheid”. Het hekelt de “ideologische agenda” achter het “knielen voor Black Lives Matter” door voetballers op het Europees kampioenschap voetbal: “Een Europeaan die liever heeft dat zijn land nog een etnisch autochtone meerderheid heeft, moet het nu ontgelden. Gezien zij niet knielen, zijn zij diegene die niet langer deel uitmaken van de leadcultuur in West-Europa, die van het post-liberalisme."

De gelijkheid van elk individu moeten we “in vraag kunnen stellen”, vindt auteur Stephan Vanberingen: “Een slank en sportief lichaam is niet 'gelijk' aan dat van een obesitaspatiënt, een Europeaan is niet 'gelijk' aan een Afrikaan en een holebi is niet 'gelijk' aan een heteroseksueel. Het elkaar behandelen met respect en onze gastvrijheid maken deel uit van onze cultuur. Maar de "gelijkheid" maakt deel uit van een politieke ideologie, die afstevent op nihilisme en degeneratie."

Het is een tekst die opvallend aansluit bij het gedachtegoed van de alt-rightbeweging. En nog opvallender: de tekst van dit opiniestuk vinden we twee dagen vóór het verschijnen op "De Nieuwe Zuil" al terug op de Facebookpagina van Jonathan D., prominent lid van Schild & Vrienden en regiocoördinator voor Vlaams Belang Jongeren in de provincie Antwerpen. D. is politiek actief in Schoten, de thuisgemeente van VB-voorzitter Tom Van Grieken.

Jonathan D. is een goede vriend van Sacha V., die positief reageert op de tekst die uiteindelijk onder de naam van "Stephan Vanberingen" zal verschijnen. Sacha V. is afkomstig uit Beringen en heeft een verleden in uiterst rechtse kringen, onder andere bij de Nationalistische Studentenvereniging (NSV), Voorpost en Sceptr. Extra opvallend aan het Facebookbericht over het EK voetbal is ook de afbeelding die erbij staat: een foto van een gezin, met daarop een tekening van... een feniks.

(Lees verder onder de afbeelding.)

De eerste publicatie van "Stephan Vanberingen" dateert van juni 2021 en was toen al vergezeld van een feniks-logo.

Enkele weken voor de betoging van 21 november verschijnt de organisatie "Feniks" op sociale media. Het logo van de vereniging staat ook onderaan de affiche, en Feniks wordt gepromoot door Stephan Vanberingen in de "Protest"-groep op Facebook. Leden van Feniks lopen aan de kop van de betoging in opvallende bordeauxrode truitjes.

Ook Sarah Melis, woordvoerder van Samen Voor Vrijheid, draagt die dag zo'n trui. Dat leidt tot een relletje in de pers wanneer blijkt hoeveel leden van Feniks banden hebben met Schild & Vrienden of Vlaams Belang Jongeren. "Samen Voor Vrijheid" verspreidt een persbericht waarin gesteld wordt dat Melis geen lid is van Feniks. Op de sociale media van Feniks worden de foto's en filmpjes van Melis in de bordeauxrode trui verwijderd.

Welke invloed heeft Feniks binnen de koepelorganisatie "Samen Voor Vrijheid"?

"Samen Voor Vrijheid", de koepelorganisatie die heel wat groepen samen wou brengen voor de betoging van 21 november, wordt naar eigen zeggen geleid door een "kernteam". Naar de buitenwereld zijn Ezra Armakye en Sarah Melis de woordvoerders. Maar achter de schermen spelen heel wat leden van Feniks en andere uiterst rechtse personages een cruciale rol.

Enkele andere betrokkenen vallen te identificeren aan de hand van de metadata van documenten op de website van "Samen Voor Vrijheid". Een persbericht in PDF-formaat blijkt vervaardigd op de pc van Lander K., die bekendstaat om zijn sympathie voor Schild & Vrienden en Vlaams Belang. Hij is samen met Sarah Melis en Ezra Armakye ook medeoprichter van "Vecht Voor Vrijheid", een van de actiegroepen uit de 'Tegenbeweging'.

In de metadata van andere persberichten van "Samen Voor Vrijheid" is de naam terug te vinden van Dries Goethals, voorzitter van het "Katholiek Forum". Dat is een ultrakatholieke vereniging waarvan recent enkele leden veroordeeld werden voor vandalisme na een protestactie tegen een kunstproject in de kerk van Kuttekoven. Goethals stond op het einde van de betoging tegen de coronapas prominent op het podium, in een blauw hesje van de stewards die voor de beveiliging zorgden.

Betekent dit dat de hele 'Tegenbeweging' gekaapt is door rechts-extremistische krachten? Dat is niet de conclusie die OCAD trekt. VRT NWS had hierover een exclusief interview met OCAD-topman Gert Vercauteren, waarover je morgen meer leest in deel 3 van deze reeks.

"We zien wel dat heel wat rechts-extremisten en extreemrechtse groepjes zijn komen opdagen bij de betoging", vertelt Gert Vercauteren, directeur ad interim van het OCAD. "Maar je kan niet zeggen dat de betoging van hen uitging, hoewel er wel een betrokkenheid was van enkele figuren uit die hoek. Deze groeperingen maken natuurlijk wel afspraken om samen te komen. Ze proberen wel aanwezig te zijn en steken zich ook niet weg.”

Vercauteren: "Er is een bewuste poging van rechts-extremisten aan de gang om aansluiting te vinden met de Tegenbeweging. Zij gaan hun discours aanpassen aan die nieuwe beweging. Voordien lag de focus op anti-immigratie en anti-islam en een narratief rond vluchtelingen. Nu gaat dat eerder in de richting van anti-establishment. ‘Het is de regering die onze vrijheid probeert af te pakken.’ Voor rechtsextremisten is de persoonlijke vrijheid momenteel het grootste goed. En dus is er nu die gemeenschappelijke vijand die je ook ziet in de anti-coronabeweging. Op die manier proberen extremisten een graantje mee te pikken.”

Korte tijd zorgt de berichtgeving in de pers over de rol van Feniks en de extreemrechtse aanwezigheid op de betoging van 21 november voor onenigheid binnen de Tegenbeweging. Vooral Carine Knapen van "Hands For Freedom" spreekt zich sterk uit tegen de rol die Feniks speelde. Op 24 november schrijft "Samen Voor Vrijheid"-woordvoerder Ezra Armakye zelfs op Facebook dat hij en Melis afstand zullen nemen van Feniks en de groep zullen vragen om het platform te verlaten "zodanig wij er niet meer over geframed kunnen worden".

Maar lang duurt dat niet. Het bericht van Armakye op Facebook wordt na enkele uren verwijderd. De groep "Protest tegen de corona maatregelen" op de berichtenapp Telegram wordt later zelfs omgevormd tot het officiële Telegram-kanaal van "Samen Voor Vrijheid". Het logo van Feniks prijkt opnieuw onderaan de affiche van een nieuwe betoging van "Samen Voor Vrijheid", die is aangekondigd voor 9 januari 2022. Ook het profiel van de fictieve "Stephan Vanberingen" blijft nog steeds actief.

Van een stiekeme "kaping door extreemrechts" is geen sprake. De dynamiek werkt evengoed omgekeerd: binnen de Tegenbeweging bestaat een grote bereidwilligheid om de handen in elkaar te slaan met iedereen die dezelfde analyse maakt over de coronacrisis, inclusief extreemrechts.

"Samen Voor Vrijheid"-woordvoerder Ezra Armakye nodigde al maanden geleden Vlaams Belang-voorzitter Tom Van Grieken en Schild & Vrienden-oprichter Dries Van Langenhove uit om samen te werken en samen op straat te komen. Sarah Melis reageerde op Telegram enthousiast op de aankondiging van Schild & Vrienden dat ze "voltallig" aanwezig zouden zijn op de betoging van 21 november. Melis en Armakye moeten ook op de hoogte geweest zijn van de ware identiteit achter het valse Facebookprofiel "Stephan Vanberingen".

Het is een trend die zich niet beperkt tot "Samen Voor Vrijheid". Verschillende actiegroepen binnen de Tegenbeweging verspreiden al maanden op sociale media berichten van uiterst rechtse actoren uit heel Europa wanneer die zich uitspreken tegen strenge coronamaatregelen of tegen coronavaccinatie. Dat gebeurt ook door de organisaties met een "softer" imago, zoals "The Human Side" of "Factor-V".

"Samen Voor Vrijheid"-woordvoerster Sarah Melis reageert enthousiast op de aankondiging van Schild & Vrienden dat ze aanwezig zouden zijn op de betoging tegen de coronapas op 21 november. Bron: Telegram

Heeft extreemrechts de coronakritische Tegenbeweging "gekaapt"? Nee, de beweging is en blijft zeer divers qua opvattingen en aanhang. Wel zijn er zeker pogingen tot ideologische beïnvloeding vanuit uiterst rechtse en zelfs uit rechts-extremistische hoek. En vooral: onder de mantra's "Liefde en verbinding" en "Wij sluiten niemand uit" wordt binnen de Tegenbeweging iedereen met open armen ontvangen - ook extreemrechts.

Morgen volgt het derde en laatste deel van de reeks 'Corona Verdeelt' - Wat nu? Luister ook naar kritiek op maatregelen, adviseert OCAD

 

Meest gelezen