Erik de Rode en zijn volgelingen ontscheepten in Groenland in 985 (Wikicommons).

Stijgende zeespiegel mogelijke oorzaak van "mysterieus" vertrek Vikingen uit Groenland in 15e eeuw

Mogelijk was een plots stijgende zeespiegel de oorzaak van het mysterieuze vertrek van de Vikingen uit Groenland, na een handvol succesvolle eeuwen daar. Dat blijkt uit nieuw onderzoek aan de Amerikaanse Harvard-universiteit. De Vikingen arriveerden in 985 op Groenland, maar verdwenen er in het begin van de 15e eeuw. Het is nog altijd niet helemaal duidelijk waarom dat precies gebeurde wegens een gebrek aan overgeleverde documenten. 

Het huidige Groenland werd gekoloniseerd door de Noormannen vanaf 985 toen Erik de Rode er aankwam met een veertiental schepen. Erik, zelf verbannen uit IJsland, vestigde zich met zijn volgelingen op de zuidkant van het eiland waar ze op zeehonden joegen, vee hielden en ivoor van walrussen ruilden met handelaars van het Europese vasteland. Ze bewerkten het land en bouwden kerken. 

De vikingcultuur bloeide, maar toch was het een viertal eeuwen later plots voorbij. Er bleven enkel ruïnes achter. Het mysterie daarover blijft, maar de onderzoekers komen nu dus met een heel nieuwe mogelijke verklaring aan.  

Een goed moment

Erik en zijn volgelingen arriveerden in het begin van de zogenoemde warme middeleeuwse periode, ook wel bekend als het middeleeuws klimaatoptimum of de middeleeuwse zomer. Het komt erop neer dat het klimaat zo'n 300 jaar lang, van ongeveer 950 tot 1250, mildere temperaturen vertoonde in delen van Europa en ook in Groenland. 

Erik en zijn volgelingen kwamen aan op een goed moment wat het klimaat betreft, maar het bleef niet duren

Je zou dus kunnen zeggen dat Erik er was aangekomen op een goed moment. Maar daarna werd het opnieuw kouder en begon er zelfs een mini-ijstijd, die uiteindelijk tot een stuk in de 19e eeuw zou duren. 

De Vikingen verlieten Groenland wellicht ergens in het begin van de 15e eeuw - het verslag van een huwelijk in een kerk in 1408, is de laatste schriftelijke overlevering hun aanwezigheid. Er is geen schriftelijke overlevering over waarom ze er verdwenen. Eén theorie is dus dat het snel veranderende klimaat, met veel koudere omstandigheden, hen heeft verdreven, onder meer omdat de lagere temperaturen landbouw en veeteelt bemoeilijkten. 

Een stijgende zeespiegel door... afkoeling

Een studie van de universiteit van Harvard brengt nu een nieuwe theorie naar voren: de Noormannen zouden wel eens verjaagd kunnen zijn door een snel stijgende zeespiegel. De onderzoekers onderzochten hoe snel de ijsmassa op Groenland weer aangroeide na het middeleeuwse optimum en komt tot de volgende conclusie: "De zeespiegel steeg er voldoende om de kustlijn tot honderden meters ver te overstromen."

Dat lijkt op het eerste gezicht tegenstrijdig, omdat we momenteel een stijgende zeespiegel net associëren met de klimaatopwarming en smeltende gletsjers en ijsmassa's. De studie toont aan dat het in het Groenland van de Vikingen net een grote afkoeling was die de zeespiegel deed stijgen.  

De aangroeiende ijsmassa deed de zeespiegel plaatselijk stijgen

Onderzoekers aan Harvard

Dubbel effect van groeiende ijsmassa

Door de snelle aangroei van de ijsmassa werd die almaar zwaarder, waardoor het land naar beneden werd gedrukt en het sneller kon overstromen. Anderzijds is er de aantrekkingskracht tussen het zeewater en de ijsmassa. Het zeewater aan de Groenlandse kust werd daardoor aangetrokken en zorgde lokaal voor een extra waterstijging.  Hoe groter de ijsmassa op Groenland, hoe groter de aantrekking. 

Hoofdauteur Marisa Borreggine en haar collega-onderzoekers berekenden dat tussen het moment dat de Vikings op de Groenlandse zuidkust aankwamen en het moment dat ze er vertrokken, "de overstroming van de kustgebieden vrij intens waren, in die mate dat er gebieden van elkaar gescheiden werden." Tegelijk verloren ze ook het land dat ze gebruikten voor veeteelt en landbouw.  

Door het oprukkende water werden gebieden van elkaar gescheiden en werden landbouw en veeteelt moeilijker

Onderzoekers aan Harvard

Zeevaartroutes en de pest

"Vorige theorieën focusten vooral op de gedachte dat de Vikings er wegvluchtten omdat ze het te koud kregen, en zich niet meer konden aanpassen", vertelt Borreggine aan Sciencenews. 

Maar het zou veel genuanceerder geweest zijn dan dat: zo zouden de Noormannen wel degelijk hun manier van leven hebben aangepast door bijvoorbeeld meer te focussen op visvangst in de laatste 100 jaar dat ze nog op Groenland waren.  

Een andere theorie is dat ze veel minder of geen handel meer konden drijven met ivoor van walrussen omdat de pest lelijk huishield in het Europa van de 14e eeuw. Tegelijk kwamen hun zeevaartroutes ook meer in het gedrang door het oprukkende ijs. Wellicht speelden verschillende factoren samen dus een rol, met dus ook de overstroomde gebieden. Het leven op Groenland werd zo goed als onmogelijk voor de Noormannen, waarop de gezinnen terugkeerden naar Noorwegen en IJsland. 

Dit artikel is gebaseerd op de studie aan Harvard en op een artikel in het gespecialiseerde magazine Sciencenews. 

De typische vikingschepen maakten van de Vikings succesvolle zeevaarders, maar toch ging het mis in Groenland.
Wikicommons Sjöhistoriska museet
Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Meest gelezen