Corona verdeelt: Wat nu? Luister ook naar kritiek op maatregelen, adviseert OCAD

Het OCAD, het orgaan dat in ons land de dreigingsanalyse maakt, roept op om dringend het toxisch debat in onze samenleving te ontmijnen. "Waar kan, moet je protesten toelaten, de dialoog aangaan en inzetten op meer en betere communicatie. Als het debat te toxisch wordt, is het een kwestie van statistiek voor iemand tot actie overgaat", zegt directeur Gert Vercauteren in een gesprek met VRT NWS.

De coronamaatregelen verdelen onze maatschappij. En ondanks dat de overgrote meerderheid de regels probleemloos volgt, is er veel discussie over het nut van de maatregelen.  In een driedelige reeks blikken we terug op de opkomst van de tegenbeweging en de pogingen tot politieke beïnvloeding.  Vandaag deel 3 van 'Corona verdeelt':  "Er is opnieuw kleur nodig in het zwart-wit-denken om de polarisatie te ontmijnen."

"We zijn waakzaam, zonder alarmistisch te willen klinken", vertelt Gert Vercauteren, de directeur ad interim van het OCAD dat de aanpak coördineert op het vlak van terrorisme, extremisme en radicalisering. We zitten in een vergaderzaal in de Wetstraat op amper honderden meters van de straten waar de voorbije weken verschillende betogingen tegen de coronamaatregelen door Brussel trokken. Vercauteren neemt voor het eerst uitgebreid de tijd om te praten over het rapport van OCAD dat onlangs naar buiten kwam.

Daarin waarschuwt OCAD voor ‘een opgehitst klimaat met heel wat bedreigingen’. "Die bedreigingen tegen onder meer ministers en virologen zijn er, en de politie moet met regelmaat van de klok huiszoekingen uitvoeren", vertelt Vercauteren. Hij kan en wil er niet meer details over kwijt.

"Je komt pas op de radar van het OCAD als je gedachtengoed extremistisch is. Betogingen zijn geen probleem, zelfs radicale ideeën niet. Dat is vrijheid van meningsuiting. Je mag zelfs complottheorieën aanhangen, zolang die uitingen maar niet aanzetten tot haat en geweld. Maar de toon op sociale media en in de samenleving wordt bitsiger en het klimaat in enkele van die groepen toxisch. Daar moeten we waakzaam voor zijn." 

Vast in een onoverbrugbaar wij-zij-denken?

"Radicalisering dreigt bij mensen in bepaalde groepen, zeker online, waarbij voortdurend op het knopje wordt geduwd dat ze in actie moeten komen tegen het onrecht dat hen wordt aangedaan. We zien dat gebeuren bij een klein deel van wat we de Tegenbeweging noemen.”

Het OCAD waakt over de radicalisering en bevoegde diensten grijpen in als er gevaar dreigt voor onze samenleving. Haat en geweld zijn gelukkig een uitzondering. Maar op een veel kleiner niveau broeit er al langer iets. En voelen veel mensen de gevolgen.

In een krant van vorige week stond een kort berichtje van een man die vertelt hoe hij niet meer wordt uitgenodigd op het kerstfeest met de kinderen en kleinkinderen. "Zij zijn antivaxxer geworden en de onderlinge verstandhouding is dusdanig verslechterd."

De beklemmende houdgreep van een gepolariseerde maatschappij, gestrand in het moeras van het bij momenten onoverbrugbare wij-zij-denken. Daar lijken we soms beland. Polarisatie is er wanneer tegengestelde meningen luider en feller worden. Over corona. Over zowat elk onderwerp zo lijkt het soms.

Dringend van 'wij tegen elkaar' naar 'samen tegen het virus'

"Het wij-zij-denken moet doorbroken worden", vindt Vercauteren. "Het wordt tijd om de retoriek te keren naar ‘Wij samen tegen het virus', niet meer naar 'Wij tegen elkaar'. In Portugal boekt men met die strategie succes. Daarom is het nuttig om in te zetten op specifieke communicatie naar verschillende doelgroepen: naar jongeren die zich niet willen laten vaccineren, naar het zorgpersoneel, etc… het is alleen zo dat je dat wij-zij-denken mee kan doorbreken en de rust wat kan laten terugkeren."

Het OCAD werkt samen met onder meer steden en gemeenten in de preventie van polarisering en radicalisering. Verbinding is dan het sleutelwoord. Mensen die zich radicaler beginnen te gedragen, zijn vaak verbonden met groepen die het wij-zij-denken uitbuiten. Maar tegelijkertijd is verbinding ook de oplossing om elkaar als mensen terug te vinden. Lokale besturen zijn bij uitstek goed geplaatst om verbindende acties op te zetten met hun burgers.

"We moeten het zwart-wit-denken vandaag doorbreken door terug wat meer kleur in het discours te brengen. En misschien is luisteren naar kritiek op bepaalde maatregelen ook al een goed begin. Ik pleit voor meer dialoog, met mensen die getroffen zijn door de crisis, zoals bijvoorbeeld de horeca, maar ook mensen die op straat komen. En transparante communicatie: hoe zijn bepaalde maatregelen tot stand gekomen."

Ongerust voor acties uit radicale hoek

Of we dichter bij elkaar komen, zal grotendeels afhangen van de evolutie van het virus en de daarbij horende maatregelen.

"Als er onvoldoende draagkracht is voor zo'n eventuele verstrenging van de maatregelen, dan geeft dat waarschijnlijk wind in de zeilen van de Tegenbeweging", zegt Vercauteren. "Als er dan weer een grote crisis aankomt die een gigantische impact heeft op de gezondheidszorg en die raakt overbelast, dan heeft die beweging veel minder munitie. Alles hangt af van het scenario waar we al dan niet terechtkomen. En dat is onvoorspelbaar."

Als het debat te toxisch wordt, is het een kwestie van statistiek voor iemand tot actie zal overgaan.

Gert Vercauteren, directeur ad interim OCAD

En dus kan het OCAD niet anders dan in zijn rapport waarschuwen voor de forse weerstand die een mogelijk nieuwe golf en de daarbij horende vrijheidsbeperking met zich kan meebrengen. Net als een forse reactie tegen een mogelijk verplichte vaccinatie.

"Dat is een beetje het gevaar als je zit met een klimaat dat dermate toxisch wordt. Dan is het eigenlijk een kwestie van statistiek voordat vroeg of laat iemand het heft in eigen handen gaat willen nemen, omdat die persoon denkt dat er genoeg draagkracht is voor zijn daden. Dat hebben we al een paar keer in het buitenland gezien, zoals in Nederland waar ‘vaccinatiestraten’ zijn vernield. Dat hebben we hier in België nog niet. Maar langs de andere kant, wij zijn wel ongerust dat dit in België ook zou kunnen gebeuren, dus dat wel. Maar ik zeg het voorlopig, daar zitten we nog niet zo, we zitten nog niet op het randje. Als we erin slagen om meer in te zetten op dat wat ons verbindt in plaats van dat wat ons scheidt, hoeft het ook niet zo ver te komen."

Wat zeggen andere stemmen uit het veld?

"Dialoog is zeker nodig nu", zegt ook Marjan Verplancke die gespecialiseerd is in het thema ‘polarisatie en verbinding’ bij het Hannah Arendt Instituut. "Polarisatie moet op maatschappelijk én individueel niveau aangepakt worden. Het probleem is ook dat vandaag elke kritische stem meteen op dezelfde hoop wordt gegooid. Mensen snakken naar nuance. Iemand die een kritische vraag stelt over mondmaskers voor zesjarigen belandt al snel bij de complotdenkers. Dat is verkeerd. Daarom is het ook zo moeilijk om een kant-en-klare oplossing te bedenken voor de hele maatschappelijke polarisatie die vandaag speelt."

"Op een kleinere schaal die polarisatie aanpakken, is zeker mogelijk”, vertelt Fanny Matheusen van Deep Democracy, een organisatie die mensen en groepen begeleidt in het omgaan met conflict. "We zien dat die algemene polarisatie ook doorsijpelt in bijvoorbeeld bedrijven waar plots gevaccineerden en niet-gevaccineerden moeten samenwerken. Dat zorgt voor problemen. Niet het debat aangaan met voor- en tegenstanders, maar wel een genuanceerd gesprek voeren is een belangrijk deel van de oplossing. Een gesprek dat het identitaire debat van bijvoorbeeld ‘antivaxxer’ en ‘gevaccineerde’ overstijgt."

"En dat doe je door de ander niet te zien als de antivaxxer of ‘de gevaccineerde’, maar wel door te kijken naar wat ons bindt. Een vriendin van me heeft een ander standpunt over vaccinaties, maar we zijn wel allebei moeders", vult Marjan Verplancke aan. "Als we van een gedeelde identiteit vertrekken, of van gedeelde waarden, normen en verlangens, dan geraken we op individueel niveau al een eind. En dan hoeven de gesprekken aan de feesttafel niet te eindigen in bitse discussies, maar kunnen mensen al dichter bij elkaar komen."

Meest gelezen