Shay Horse/NurPhoto

Desinformatie blijft VS verdelen: "Het zal eerst nog slechter moeten gaan voor het beter wordt"

Desinformatie, verdeeldheid en een wederzijds gevoel van wantrouwen blijven een jaar na de bestorming van het Congresgebouw onderdeel van een gepolariseerd Amerika. Terwijl een speciale commissie de betrokkenheid van voormalig president Trump onderzoekt, werkt die in een versplinterd medialandschap verder aan zijn comeback. 

Tijd heelt wonden, maar ook die van een democratie? Het was de toonaangevende New York Times die aan de vooravond van de eerste verjaardag van de rellen aan en in het Capitool in Washington D.C., haar lezers waarschuwde waakzaam te blijven: "Elke dag is vanaf nu 6 januari".

Exact een jaar na de verwoestende en voor vijf personen helaas dodelijke doortocht van enkele duizenden kwade Trump-aanhangers, likt de VS nog steeds zijn wonden. Sterke polarisatie, desinformatie en complotten maken nog steeds integraal onderdeel uit van het Amerikaanse maatschappelijke weefsel.  Een speciale commissie moet nu uitzoeken waar het op die zesde januari zo fout kon lopen, wie allemaal verantwoordelijk is en welke invloed toenmalig president Donald Trump had. Maar ook dat onderzoek levert wrijving op. 

Trump zelf zou afgelopen donderdag normaal gezien een uitgebreide persconferentie geven vanuit zijn verblijf in Mar-a-Lago, maar blies die af vanwege de "vooringenomenheid van het comité, twee gefaalde Republikeinen en de fake news media". Binnen de Republikeinse partij werd verdeeld gereageerd. Een opluchting voor de eerder gematigden, een teleurstelling voor wie nog steeds gelooft dat de verkiezingen vervalst werden.

Fragiele democratie

Het gebroken glas is geruimd, de deuren hersteld en de rust rond Capitol Hill, waar het Amerikaanse parlement en de senaat huizen, relatief teruggekeerd. "De hekken met prikkeldraad zijn ondertussen ook verdwenen", zegt doctoraatsonderzoeker Hannes Cools (KU Leuven) vanuit Amerika. Cools doet er in Washington D.C. onderzoek naar media-innovatie. Daarvoor spendeert hij zijn dagen grotendeels op de redactie van The Washington Post, de krant die in 1972 het Watergateschandaal aan het licht bracht. "Zes januari gaat bij de krant nog dikwijls over de tongen. Journalisten worden online nog vaak aangevallen om wat ze schrijven. De hogere beveiliging rond het parlementsgebouw is een mooie metafoor voor hoe fragiel deze democratie is", zegt hij. 

Dat de situatie precair blijft, is volgens politicoloog en VS-expert Bart Kerremans (KU Leuven) ook niet zo verrassend. "De posities blijven na een jaar vastgevroren en de Republikeinen hebben de rangen gesloten. Slechts een minderheid werkt constructief mee in het Congres. Zelfs nu hij geen president meer is, blijft de impact van Donald Trump op de Grand Old Party groot."

Weinig wijst erop dat de kampen dichter bij elkaar komen

Professor politieke communicatie Peter Van Aelst (UAntwerpen)
2021 Getty Images

Onderzoek van Monmouth University toonde deze zomer nog aan dat één Amerikaan op de drie gelooft in "The Big Steal", de bewering dat de presidentsverkiezingen bewust vervalst werden om Trump uit het Witte Huis te krijgen. Aan Democratische zijde wordt die theorie trouwens "The Big Lie" genoemd. Om maar aan te tonen hoe verwijderd beide kampen van elkaar zijn. Volgens een peiling van onderzoeksbureau Ipsos gelooft een derde van de Republikeinse kiezers dat de aanval op het Capitool georganiseerd werd door geheim agenten en de links-radicale beweging Antifa. 

"Weinig wijst erop dat de kampen dichter bij elkaar komen", weet professor politieke communicatie en Amerikakenner Peter Van Aelst (UAntwerpen). Van Aelst woonde zelf een jaar in Californië om er onderzoek te doen naar Amerikaanse media en politiek. Hij waarschuwde in 2016 al over de giftige toon in het publieke debat. 

Dat aanvoelen is nauwelijks veranderd. "Er is gewoon geen sereniteit meer", stelt Van Aelst. "Het zal eerst nog slechter moeten gaan voor het beter wordt. Het is cynisch om te zeggen, maar misschien was de aanval op het Capitool nog niet erg genoeg. Misschien moesten er enkele Congresleden zijn omgekomen om het land wakker te schudden. Nu zijn verschillende gematigden binnen de Republikeinse partij opgestapt.  Volksvertegenwoordiger Liz Cheney is een van de weinige Republikeinse stemmen die zich openlijk kritisch uitlaten over zes januari."  

De erfenis van een dag als alle andere

Hoe 6 januari 2021 de geschiedenisboeken zal ingaan, moet de toekomst uitwijzen. Want zoals Bart Kerremans zegt: "Er is geen Amerikaans collectief geheugen. Er zijn meerdere geheugens. Wellicht zal deze gebeurtenis pas binnen twintig jaar een prominente plaats krijgen in schoolboeken. En dan nog blijft de vraag, met welke invulling?" 

"Voor 90 procent van de Amerikanen is dit een dag als alle andere", zegt de Nederlandse journalist Casper Thomas vanuit New Orleans. Thomas werkt al jaren als Amerikacorrespondent voor het Nederlandse weekblad De Groene Amsterdammer en schreef in 2018 een boek over liberale democratieën met autoritaire leiders. "En toch denk ik dat Amerika sinds 6 januari fundamenteel veranderd is", stelt hij. "Er is een grens overschreden. Allerlei democratische normen zijn met de voeten getreden. Op langere termijn zal duidelijk worden welke gevolgen dat heeft."   

Copyright 2021 The Associated Press. All rights reserved.

Wat die zesde januari plaatsvond op de flanken van Capitol Hill leek ook wel de voorlopige slotsom te zijn voor de man die tweeëneenhalve kilometer verder in het Witte Huis zetelde. Voor zowel Facebook als Twitter was een kookpunt bereikt. De president werd van beide platformen definitief verbannen. Veertien dagen na de bestorming zou Trump de deur van het Oval Office achter zich dichttrekken. Met weinig bombarie en zonder aanwezig te zijn op Bidens inauguratie trok hij zich terug in Florida. 

Het jaar van de kalmte? "De echo van Trump klinkt flauwer dan ooit", schreef NRC-journalist Bas Blokker in de lente van vorig jaar. Zo zonder Facebook en zijn favoriete medium Twitter, beroept de voormalige president zich vooral op mailinglijsten, sms-campagnes en af en toe een optreden op Fox News. Eerdere pogingen om succes op te bouwen via Twitteralternatief Parler draaiden op weinig uit. De lancering van Trumps eigen sociale netwerk, Truth Social, staat gepland op 21 februari. 

Het Republikeinse parlementslid Liz Cheney maakt als een van de weinige conservatieve politici deel uit van het Jan. 6 Committee

Het doet vermoeden dat de gemoederen zijn bedaard. Samen met het vertrek van Trump, trokken ook heel wat Amerikaanse kijkers en lezers de kabel uit de traditionele nieuwsmedia. Het kijkersaantal van CNN kelderde afgelopen jaar tijdens primetime met 38 procent. Zelfs het meer conservatieve Fox News, waar Trump kind aan huis was, moest 34 procent prijsgeven. 

"De man die de megafoon lange tijd vasthield, heeft minder tractie", zegt mediaonderzoeker Hannes Cools. "Maar eigenlijk is het ongenoegen gewoon minder zichtbaar. Twitter treedt op waardoor de bagger naar de achterhoede verdwijnt waar hij des te vaker gevonden wordt door wie er vatbaar voor is. De aanvallen op de pers gaan trouwens ook verder. Demonstranten blijven haatzaaien. The Washington Post vraagt zich elke dag af hoe het met die groep moet omgaan." 

AFP or licensors

Daarbij komt ook de aanhoudende coronacrisis die het land net als zovele andere verdeelt. "De polarisatie is toegenomen", zegt journalist Casper Thomas. "Alles in de VS wordt gepolitiseerd. Over bijna elk onderwerp heerst een grote wij-zij-opdeling." 

Tussen de mazen van dat net vallen bovendien nog eens verschillende kleinere en radicalere media, sociale netwerken zonder moderatie, zoals Telegram of Parler en opiniërende radio- of podcastmakers die in de VS groot aanzien genieten onder verschillende groepen. Dat daarbij al eens een loopje wordt genomen met de waarheid, deert vaak niet. "Het fake news is niet echt geminderd", zegt professor Van Aelst. Echokamers, noemt professor Kerremans deze veelheid en versplintering van verschillende media.

Make America Great Again Again

Achter de schermen zinspeelt Donald Trump ondertussen op een comeback in 2024. Dat hij een erfenis in Washington D.C. en ver daarbuiten heeft nagelaten, daar zijn de meeste waarnemers het over eens. Het Trumpisme is nu al de naam voor een politieke strekking die steeds prominenter wordt binnen conservatief Amerika. 54 procent van de Republikeinen ziet hem volgens de peiling van Ipsos bovendien als dé uitgelezen kandidaat aan Republikeinse zijde. 

"Niet wijst erop dat hij in zijn overtuigingen afgezwakt is", duidt Kerremans. "Ik beweer hier niet dat hij effectief terugkeert, maar als hij zich opnieuw kandidaat stelt, zal hij zeer sterk zijn. Al is drie jaar in de politiek een figuurlijke eeuwigheid." 

Fox- en radiopresentator Sean Hannity (rechts) , hier in gesprek met Trumps zoon Donald Trump Jr., is een belangrijke stem aan conservatieve zijde. Hij zal door de onderzoekscommissie ondervraagd worden over zijn rol in de gebeurtenissen van 6 januari.
AP

Het is speculeren wat voor land hij dan mogelijk opnieuw in handen krijgt. Aan Republikeinse kant spotten ze met Joeflation, de bewering dat Biden verantwoordelijk is voor de hoge inflatie die de VS teistert. Ook de desastreuze terugtrekking uit Afghanistan wordt hem niet in dank afgenomen. In meer Democratische kringen heerst dan weer een grote bezorgdheid over de staat van de democratie en een stille opmars van fascisme. 

Wat beide kampen eigenlijk nog het meest aan elkaar bindt, is een wederzijds gevoel van diep pessimisme. Uit de Ipsos-peiling komt naar voren hoe een meerderheid  van zowel Democratische als Republikeinse kiezers denkt dat "Amerika in crisis verkeert en het risico loopt in te storten".

Onze correspondent in de VS Björn Soenens blikt terug op de rellen in het Capitool en hun nasleep

Videospeler inladen...

Meest gelezen