Een foto van de eerste gevangenen in Guantanamo Bay uit januari 2002.

Omstreden Amerikaanse terreurgevangenis op basis in Guantanamo bestaat twintig jaar

20 jaar geleden werden de eerste gevangenen vanuit Afghanistan overgevlogen naar een speciaal kamp op de Amerikaanse marinebasis Guantanamo op Cuba. Meer dan twintig jaar later zitten er ondanks de beloften om de gevangenis te sluiten nog altijd 39 verdachten vast. 

De kwestie van de gevangenis in Guantanamo Bay hangt al meer dan een decennium als een schaduw boven de Amerikaanse strijd tegen het terrorisme. Huidig president Joe Biden wil de basis dicht krijgen tijdens zijn ambtstermijn, maar zet daar -anders dan zijn voorganger Barack Obama- geen tijdsschema op. Dat is ook veiliger, want Obama kreeg jaren geleden kritiek wegens het niet nakomen van die kiesbelofte.

Guantanamo is al  veel langer een Amerikaanse basis in Centraal-Amerika, maar is geen Amerikaans grondgebied. De basis ligt op het eiland Cuba en werd in 1903 per verdrag verhuurd aan de Amerikanen als beloning voor hun steun aan de onafhankelijkheidsstrijd tegen Spanje. Na de communistische machtsovername in 1959 wilde Fidel Castro de Amerikanen weg, maar die weigeren op basis van het verdrag uit 1903. (Lees verder onder de foto).

De buitenmuur van de gevangenis op de marinebasis van Guantanamo Bay.
AP2010

Fast forward dan naar eind 2001, na de terreuraanslagen van Al Qaeda in de Verenigde Staten waarbij ongeveer 3.000 mensen vermoord werden en de torens van het World Trade Center werden verwoest. De VS vielen uit reactie Afghanistan binnen en verdreven er de taliban van de macht omdat die onderdak verleenden aan terroristen van Al Qaeda.

Bij die inval namen de Amerikanen gevangenen die verdacht werden van betrokkenheid bij de terreur en toenmalig president George W. Bush besloot om een speciale gevangenis in te richten op de basis in Guantanamo. Op 11 januari 2002 kwamen daar de eerste gevangenen aan. (Lees verder onder de foto).

2002 AP

Omstreden vanaf dag 1

Guantanamo bood bepaalde voordelen: het was gemakkelijk bereikbaar vanuit Washington DC en elders in de VS en omdat het geen Amerikaans grondgebied was, vielen de gevangenen er niet onder het Amerikaanse recht. Ze werden ook niet beschouwd als krijgsgevangenen en dus was ook de oorlogsconventie van Genève volgens de VS niet van toepassing.

Dat juridisch vacuüm verschaft de gevangenen zo goed als geen rechten en zette ook de poort open voor allerlei misbruiken en foltering, waaronder het "water boarding" of bijna verdrinken het meest berucht was. Naast fysieke mishandeling was ook psychologisch breken van gevangenen schering en inslag. Omdat Guantanamo afgelegen en als militair gebied niet toegankelijk is voor burgers, was controle zo goed als onmogelijk.

In totaal zijn er bijna 800 mensen in Guantanamo opgesloten. De hoogste bezetting was er in 2003, daarna is het aantal gestaag afgenomen. Veel gedetineerden werden nooit aangeklaagd, maar zaten wel jaren vast. Anderen verschenen voor militaire rechtbanken waar hun recht op verdediging wel heel beperkt was. Van enkele van hen loopt hun straf overigens binnenkort af.

President Bush zelf liet er iets minder dan 500 vertrekken. Zijn opvolger Barack Obama beloofde om een jaar na zijn aantreden het kamp te sluiten en de gevangenen of vrij te laten of te berechten in de VS, maar dat lukte niet. Wel liet hij 197 extra gevangenen vertrekken. Donald Trump liet een gevangene vertrekken. Zijn belofte om Guantanamo "te vullen met slechteriken" werd echter evenmin waargemaakt.

Sluiten is moeilijker dan openen

Huidig president Joe Biden zit nu nog met 39 gedetineerden. Hij heeft er vorig jaar een vrijgelaten. Een vrijlating is niet zo eenvoudig: terugsturen naar het land van herkomst komt bij sommigen overeen met het uitleveren aan een staat die de mensenrechten op grote schaal schendt. In dat geval moet er dus een derde land gevonden worden dat bereid is om de betrokkene op te nemen. (Lees verder onder de foto).

Khalid Sheikh Mohammed kort na zijn arrestatie in Pakistan in 2003.

Overigens zitten er wel degelijk terroristen vast in Guantanamo. Onder hen Khalid Sheikh Mohammed die beschouwd wordt als het brein achter de aanslagen van 9/11 en in 2003 in Pakistan werd opgepakt. Er zitten ook nog andere verdachten van 9/11. Een andere beruchte gevangene is de Indonesiër Hambali die het brein zou zijn achter de bloedige aanslag tegen een discotheek op  Bali in 2002 waarbij 202 mensen vermoord werden. 

Een aantal Afghaanse taliban werden enkele jaren geleden vrijgelaten in het kader van een gevangenenruil met een gedeserteerde Amerikaanse militair. Een aantal andere vrijgelaten ex-gevangenen bleken overigens nadien betrokken bij aanslagen in onder meer Irak.

De gevangenis van Guantanamo is een smet geworden op het blazoen van de VS als "baken van de vrije wereld" en een aanfluiting van de Amerikaanse waarden. Bovendien is er een juridisch probleem gegroeid omdat gevangenen gefolterd worden of "hard ondervraagd" en bij een echt proces zouden hun bekentenissen dus als "afgedwongen" beschouwd kunnen worden. Dat veel mensen er jarenlang onschuldig hebben vastgezeten, wil dan ook weer niet zeggen dat er geen echte terroristen zitten. 

Overigens is Guantanamo geen uitzondering: geheime diensten zoals de CIA in samenwerking met andere landen zoals Pakistan, Saudi-Arabië, Marokko, maar ook in Oost-Europa hebben ook erg beruchte geheime "zwarte gevangenissen" opgericht waarvan we vaak niet weten waar ze waren en wie er werd vastgehouden, laat staan wat er van die gevangenen geworden is.

Meest gelezen