Met Bart De Wever komen vanaf vandaag politieke kopstukken aan het woord in PFOS-commissie: wie wist wat wanneer?

Vandaag is Antwerps burgemeester Bart De Wever te gast in de PFOS-onderzoekscommissie. De Wever zal daar ongetwijfeld moeten uitleggen wat hij wanneer wist over de PFOS-vervuiling in en om het bedrijf 3M in Zwijndrecht. Met de komst van De Wever gaat de commissie een nieuwe fase in: de komende twee weken geven een sliert toppolitici tekst en uitleg over hun betrokkenheid in het dossier. Maar de vraag is en blijft: zal deze onderzoekscommissie tot op het bot gaan en namen van verantwoordelijken noemen? We zetten de feiten nog eens op een rij.

Het is best wel een indrukwekkend lijstje van politici die de komende twee weken opdraven in de PFOS-onderzoekscommissie van het Vlaams parlement. Te beginnen met De Wever dus, vandaag. En dan volgende week (onder andere) Ben Weyts en Joke Schauvliege.

Zeker de komst van die laatste twee wordt interessant om volgen. Weyts was bij de start van de Oosterweelwerken - in de regering Bourgeois - minister van Mobiliteit en Schauvliege was zijn collega op Leefmilieu. De twee belangrijkste ministers in dit dossier dus.

Wat voorafging

 

De vervuiling door de chemische fabriek 3M in Zwijndrecht kwam opnieuw aan het licht door de graafwerken in het kader van de Oosterweelverbinding. In de grond op de werf werden hoge concentraties van de chemische stof PFOS gevonden, wat allerlei gezondheidsklachten, zoals kanker, kan veroorzaken.

Hoewel het probleem al jaren bekend was, werden onlangs pas voor het eerst maatregelen genomen. Op verschillende plekken wordt het eten van eieren van eigen kippen afgeraden, zwangere vrouwen en kinderen moeten ook oppassen met groenten uit de eigen tuin. 

In het Vlaams parlement is een parlementaire onderzoekscommissie opgericht die moet uitzoeken wie wat wanneer wist en of er fouten zijn gebeurd.

De voorbije maanden lekten verschillende mails uit die in min of meerdere mate wezen op de rol die beide ministers speelden. Allemaal wekten die de indruk dat de politiek alles wist, maar erbij stond en er naar keek. Zonder iets te doen. De onderzoekscommissie zal moeten uitmaken of er meer kon gebeuren (samen met het gerechtelijk onderzoek dat ondertussen ook loopt).

De vraag is of de onderzoekscommissie tot op het bot zal gaan. De politieke hoofdrolspelers van toen zijn ongeveer dezelfde als nu: de Vlaamse regering bestaat nog altijd uit N-VA, CD&V en Open VLD, en vaak nog dezelfde mensen. Vraag is of hun partijen die willen laten vallen over een milieudossier. Het antwoord op die vraag is wellicht neen.

Ondertussen zetten we de feiten nog eens op een rij.

2002
3M zet productie van PFOS en andere PFAS stil.
Bevoegde minister
Vera Dua (Groen) Minister van Leefmilieu van 13 juli 1999 tot 23 mei 2003
2004
Februari 2004. De Universiteit Antwerpen vindt hoge PFOS-concentraties in bosmuizen. Volgens de onderzoekers is er geen reden tot paniek, en de Vlaamse overheid vindt het niet nodig om bloedstalen van de omwonenden te nemen.
Bevoegde minister
Jef Tavernier (Groen) Minister van Leefmilieu van 18 februari 2004 tot 20 juli 2004
Bevoegde minister
Kris Peeters (CD&V) Minister van Leefmilieu van 20 juli 2004 tot 27 juni 2007
2006
Er komt een eerste beschrijvend bodemonderzoek. 
Inschatting overheid
De conclusie van dat onderzoek: er is geen gevaar voor de volksgezondheid. ER is vervuiling in het grondwater, maar niet in de bodem. Het grondwater moet gesaneerd worden.
2007
In het kader van het bodemsaneringsproject meet OVAM (onder andere) de PFOS-waarden in het oppervlaktewater. Wat belandt in de Schelde, met andere woorden. Het resultaat is constant: 3M overschrijdt regelmatig de maximumwaarde uit zijn eigen milieuvergunning, 30 microgram per liter. Dat gaat zo door tot 2017. Nieuwere cijfers zijn er nog niet, die zouden eind deze maand komen.
Inschatting overheid

De overheid doet daar zo goed als niets aan. Behalve OVAM meten ook de Vlaamse Milieumaatschappij en de Milieu-inspectie nochtans overschrijdingen van de norm. Ze wisselen die informatie pas vele jaren later – in 2019 – onderling uit. Het duurt tot 2019 voor er een eerste pv voor een inbreuk wordt opgesteld, die 3M uiteindelijk 7.200 euro kost.

In 2007 is er ook een groot PFAS-schandaal in Duitsland, en naar aanleiding daarvan legt de milieu-inspectie in ons land maximumwaarden op aan 180 bedrijven. Sinds 2007 zijn er maar drie pv’s opgemaakt voor het niet naleven van die maximumwaarden, waaronder dus een aan 3M.

Bevoegde minister
Hilde Crevits (CD&V) Minister van Leefmilieu van 27 juni 2007 tot 13 juli 2009
2008
Inschatting overheid

In wetenschappelijke middens is er weinig ongerustheid. “Het is onwaarschijnlijk dat het grote publiek door wat het eet negatieve gevolgen op de gezondheid zal ondervinden van deze stoffen (PFOS en PFOA). Dat zegt het Europees Agentschap voor de Voedselveiligheid (EFSA) in 2008.

In datzelfde jaar waarschuwt het Vlaams Instituut voor Technologisch Onderzoek wel de bewoners van de Neerstraat om geen grondwater te drinken.

2009
Inschatting overheid
Februari 2009. VMM en Agentschap voor Natuur en Bos vragen dat er diepgaander onderzoek komt naar PFOS en PFAS. Het is onduidelijk of dat er ooit gekomen is.
Bevoegde minister
Joke Schauvliege (CD&V) Minister van Leefmilieu van 13 juli 2009 tot 5 februari 2019

In een uitzending van Pano van september 2021 zeggen verschillende ambtenaren van de milieudiensten dat er onder druk van het kabinet Schauvliege niets mocht gebeuren in het 3M-dossier.

Bevoegde minister
Hilde Crevits (CD&V) Minister van Mobiliteit van 13 juli 2009 tot 15 juli 2014
2014
Bevoegde minister
Ben Weyts (N-VA) Minister van Mobiliteit van 25 juli 2014 tot 2 oktober 2019

Ben Weyts was altijd goed ingevoerd in het dossier. Zijn voormalige kabinetschef Bart Van Camp, ondertussen directeur omgeving bij Lantis, zei in de commissie dat hij vanuit het kabinet Schauvliege en OVAM de wenk kreeg om voorzichtig te zijn met communicatie omdat er op dat moment geen aantoonbaar risico was voor de volksgezondheid. “Je voelde ook dat er een angst was bij een welbepaalde partij om daar dus niet verder over te communiceren.” Van Camp, een N-VA’er, heeft het uiteraard over CD&V.

“De minister (Joke Schauvliege dus) wenste dat OVAM geen initiatief nam inzake communicatie.” Dat verklaarde OVAM-topvrouw Henny De Baets in de PFOS-onderzoekscommissie van het Vlaams parlement.

In een interne mail van een OVAM-leidinggevende, gaat het zo. “Ik heb intussen van het kabinet de uitdrukkelijke opdracht gekregen dat we geen trekkersrol mogen opnemen in dit dossier naar communicatie en zelf geen onderzoek mogen uitvoeren ter controle van het woongebied.

In een uitzending van Pano van september 2021 zeggen verschillende ambtenaren van de milieudiensten dat er onder druk van het kabinet Schauvliege in die periode niets mocht gebeuren in het 3M-dossier.

2017
Lantis, toen nog BAM, begint met de planning voor de Oosterweelwerken. In de periode 2017-2018 laat het 650 staalnames doen. De verontreiniging is groter dan gedacht: in 8,2 procent van de gevallen is de concentratie hoger dan 70 microgram, of de norm die Lantis zelf (terecht of niet) als veilig beschouwt.
Inschatting overheid

28 februari 2017. De deputatie van de Antwerpse provincieraad – een coalitie van N-VA, CD&V en de toenmalige SP.A onder leiding van N-VA’er Luc Lemmens – verleent de milieuvergunning voor de Oosterweelwerken.

Vrij snel is het duidelijk dat de politiek, ondanks de PFOS-vervuiling, niets doet. Ze leunt daarbij op de OVAM, die stelt dat er geen directe aanwijzingen zijn dat er een direct risico is voor de volksgezondheid op basis van de gemeten concentraties. En nog opmerkelijker: er wordt ook niet extra gemeten om een precies zicht te krijgen op de vervuiling in de woongebieden van Zwijndrecht. Waarom niet, dat is één van de hamvragen van de onderzoekscommissie in het Vlaams parlement. Omdat er druk was vanuit de kabinetten? Een interne mail bij OVAM geeft aan dat OVAM niet mocht communiceren van het kabinet.

29 september 2017. Mail van Lantis naar volledige politiek. Lantis vertelt hierin dat er sprake is van verontreinigde grond, en vraagt wat er nu gaat gebeuren? Communiceren naar de bevolking en extra meten. De geadresseerden van de mail: de top van de Vlaamse regering – Geert Bourgeois (N-VA), Liesbeth Homans (N-VA), Ben Weyts, Hilde Crevits (CD&V), Bart Tommelein (Open VLD) – en ook het Antwerpse stadsbestuur: Bart De Wever (N-VA), Koen Kennis (N-VA), Marc Van Peel (CD&V).
Inschatting overheid
Oktober 2017. Ondertussen wordt toch ook wel duidelijk dat er misschien wél een probleem is. Toxicoloog Jan Tytgat levert twee rapporten af aan Lantis waarin hij het mogelijke gevaar nuanceert – ook al zijn PFOS-concentraties gemeten die zijn eigen norm van 100 microgram overschrijden. Toch geeft hij een aantal adviezen voor de bevolking mee. Zoals: eet geen groenten of eitjes uit eigen tuin, en laat geen kinderen spelen in vervuilde grond. Het zou nog tot de lente van 2021 duren voor die maatregelen ingevoerd zouden worden. Jaren aan een stuk communiceert er vanuit de politiek niemand, ook al zijn velen op de hoogte. Zegt Tytgat daar zelf over: “Ja, met mijn rapport kon meer gedaan worden, maar dat is niet mijn verantwoordelijkheid. Ik ben geen milieupolitie.”
2018
7 februari 2018. 3M en Lantis sluiten een dading af. De deal? Lantis saneert voor 63 miljoen euro de werfzone rondom de 3M-site, 3M dan weer 75.000 euro om de meest vervuilde gronden in een veiligheidsberm rondom het fabrieksterrein te stockeren. (Wat ondertussen alweer ongeldig verklaard is: die grondhopen die in de berm zouden verdwijnen, moeten afgevoerd worden).
8 februari 2018. De eerste spade gaat in de grond: de Oosterweelwerken zijn gestart.
2019
Inschatting overheid
April 2019. Uit voorzorg en zorgvuldigheid schrijft OVAM 3M aan om beschrijvend bodemonderzoek van 2006 helemaal over te doen. De resultaten worden pas over enkele weken verwacht.
Bevoegde minister
Koen Van den Heuvel (CD&V) Minister van Leefmilieu van 6 februari 2019 tot 2 oktober 2019
2020
Inschatting overheid
17 september 2020. De provincie Antwerpen verlengt de omgevingsvergunning van 3M, maar verlaagt de maximumnorm voor lozingen in de Schelde van 30 microgram per liter naar 1 microgram per liter.
Bevoegde minister
Zuhal Demir (N-VA) Minister van Leefmilieu sinds 2 oktober 2019
Bevoegde minister
Lydia Peeters (Open VLD) Minister van Mobiliteit sinds 2 oktober 2019
2021
Inschatting overheid
Juni 2021. De gemeente Zwijndrecht meet op PFOS op zijn grondgebied en vindt waarden die boven de norm en boven de bodemsaneringsnorm liggen. Zo gaat de bal, nadat er vele jaren heel weinig gebeurde, aan het rollen. Er komen ook no regretmaatregelen, zoals in 2017 eigenlijk al aangeraden door toxicoloog Jan Tytgat.
Juli 2021. Na onderzoek van landbouwproducten brengt het federaal voedselagentschap een geruststellende boodschap: groenten en fruit zijn veilig. Probleempje: het gebruikte verouderde Europese maatstaven, die waren op dat moment al 238 keer scherper geworden. Belgische normen zijn er nog altijd niet.
4 augustus. De bloedstalen van de omwonenden van de 3M-fabriek vertonen erg hoge PFAS- en PFOS-waarden, tot meer dan 150 keer de norm.
26 oktober 2021. Een breder onderzoek bij 800 mensen bevestigt dat: zes op de tien hebben zulke hoge PFAS-waarden in het bloed dat ze op lange termijn gezondheidsklachten gaan krijgen.
December 2021. Na een arrest van de Raad van State, dat oordeelde dat het grondverzet op de Oosterweelwerf niet correct verloopt, worden de grondwerken stilgelegd. Werken aan de gecontesteerde “veiligheidsberm” rondom 3M, waar sterk vervuilde grond in zou belanden, kan voorlopig niet verder gaan.
2022
Eind januari 2022. Normaal gesproken presenteert de onderzoekscommissie haar conclusies.

Meest gelezen