Een bijensteen is een speciale baksteen waarin gaten met een verschillende diameter zijn aangebracht.
twitter @robert_nemeth

Controverse over verplichte bijensteen bij nieuwbouw in Verenigd Koninkrijk

In het Verenigd Koninkrijk is controverse ontstaan over een initiatief dat bedoeld is om de bijenpopulatie te helpen, maar dat in het slechtste geval nadelig zou kunnen zijn voor bijen. De gemeenteraad van de stad Brighton and Hove heeft er namelijk de verplichting goedgekeurd dat elke nieuwbouw neststenen voor gierzwaluwen en speciale bijenstenen moet bevatten.  

Bijenstenen zijn speciale bakstenen met gaten met een verschillende diameter, waarin solitaire bijen hun eitjes kunnen leggen en waarin ze kunnen overwinteren. 

In het Verenigd Koninkrijk komen zo'n 270 bijensoorten voor, waarvan er 250 solitaire bijen zijn die niet in kolonies leven, in tegenstelling met de honingbij. De meeste van die solitaire bijen maken hun nesten in zelf gegraven gaten in de grond, andere soorten leggen hun eitjes in holle riet- of vlierstengels, in oude kevergangen in dood hout, in holtes in stenen muren of zelfs in oude slakkenhuisjes. 

Solitaire bijen eten nectar en stuifmeel, zoals honingbijen, en ze geven hun eitjes een voorraad stuifmeel mee, waarmee de uitgekomen larven zich kunnen voeden. Een aantal solitaire bijen doet dat echter niet en parasiteert op andere soorten: ze leggen hun eitje op het eitje van een andere bij, en hun larve eet vervolgens de andere larve op.  

Zoals met alle insecten, gaat het niet goed met de bijen in Groot-Brittannië. Hun aantallen zijn de laatste decennia sterk afgenomen en sinds 1900 zijn er 13 soorten uitgestorven. Tientallen andere soorten zijn bedreigd met uitsterven. 

Als voornaamste oorzaak van die achteruitgang wordt het veranderende gebruik van het land gezien, waardoor de bijen hun leefgebied zien verdwijnen. Andere oorzaken zijn ziekten en parasieten, vooral mijten, chemische bestrijdingsmiddelen, vervuiling en de klimaatverandering. 

Een metselbij, Osmia lhotelleriei, heeft haar eitjes en een voorraad stuifmeel in een oud slakkenhuisje gelegd en is dat nu aan het dichtmaken.
Gideon Pisanty (Gidip)/Wikimedia Commons/CC BY-SA 3.0

Verplichte bijenstenen

Het was Robert Nemeth, een Conservatief raadslid voor Hove, die in 2019 het idee lanceerde van de verplichte bijenstenen en sinds april vorig jaar is het een voorwaarde voor het verkrijgen van een bouwvergunning dat er nestkastjes voor gierzwaluwen en bijenstenen in elke nieuwbouw hoger dan vijf meter moeten voorzien worden. Nemeth houdt zelf honingbijen. 

Vorig jaar was de verplichting enigszins bedolven geraakt onder het covid-nieuws en raadslid Nemeth had nu vol trots erover getweet en het een 'grote overwinning' genoemd. Daarop volgden een hele reeks positieve reacties, enkele bezorgde reacties over het risico op bijensteken voor mensen die allergisch zijn - ten onrechte, solitaire bijen steken zo goed als nooit -, maar ook kritische bedenkingen. 

Sebastian Worms, een Belgische doctoraatsstudent aan de Université catholique de Louvain, tweette: "Dit moet de stomste beleidsdaad om biodiversiteit te promoten zijn die ik ooit gezien heb. Woongebied is niet de beperkende factor voor bijen, voedsel is dat wel. Bijenhotels zijn leuke educatieve instrumenten, geen daadwerkelijke interventie. Het enige wat je hier aan het doen bent, is het makkelijker maken voor ziektes om zich te verspreiden onder bijen."

Daarna voegde hij er nog aan toe dat er wel dingen zijn die gemeenteraden kunnen doen, namelijk wilde bloemen planten en delen van parken niet maaien, neonicotinoïden - een soort insecticiden - verwijderen en mensen aanmoedigen om meer en meer diverse dingen te planten. 

Wel of geen ziekten?

Sommige wetenschappers hebben er inderdaad voor gewaarschuwd dat de bijenstenen nadelig voor bijen zouden kunnen zijn als de gaten niet regelmatig schoongemaakt worden - wat moeilijk zou kunnen zijn als de stenen hoog in een muur ingemetseld worden. De niet schoongemaakte stenen zouden ziekten kunnen verspreiden en mijten kunnen aantrekken, mijten die zich voeden met het bloed van de bijen. 

Een artikel in Bee World stelt dat in de winter de sterfte van de bijenlarven door schimmels waarschijnlijk zal toenemen in niet schoongemaakte bijenstenen en dat een jaarlijkse schoonmaak essentieel is voor gezonde bijen. 

Daarnaast is het onzeker hoe lang bijen de gaten in de stenen zullen blijven gebruiken als daar nog oude nestmaterialen en ander afval in zitten.

Niet iedereen is het daarmee eens echter. Een firma die dergelijke bijenstenen produceert, wijst erop dat de natuurlijke gaten waar solitaire bijen in nestelen, ook niet schoongemaakt worden. 

En ook sommige wetenschappers zien geen probleem. In de Britse krant The Guardian, die een artikel aan de zaak heeft gewijd, zegt een ecologieprofessor dat de stenen niet schoongemaakt moeten worden en dat "de mijten na een of twee seizoenen zullen vertrekken en de bijen de gaten opnieuw zullen koloniseren". 

Een professor in de gedragsecologie wijst erop dat bijen van nature hygiënisch gedrag vertonen en eerst de staat van de gaten zouden nagaan voor ze die gaan gebruiken, wat de risico's vermindert. 

Toch zegt hij dat het project niet in heel het land gekopieerd mag worden, voor de voordelen en risico's op lange termijn onderzocht zijn. Hij ziet in het project in Brighton and Hove dan ook een gelegenheid om die risico's en voordelen te bestuderen op een redelijk grote schaal en gedurende een lange periode, zo'n vijf jaar.  

Nestgangen van een gehoornde metselbij (Osmia cornuta) in een doorgezaagde houten blok. Duidelijk zichtbaar zijn het bruine metselwerk, de witte eitjes en de gele stuifmeelvoorraad.
LukaBE/Wikimedia Commons/CC BY-SA 4.0

Komen er ook bijen nestelen in de stenen?

Blijft nog de vraag: komen solitaire bijen hun nest maken in de bijenstenen? Malcolm Clark, een producer van documentaires, reageerde op Twitter met een artikel uit 2019 in Bee World.  

Daarin stond dat uit een klein onderzoek van de University of Exeter gebleken is dat de stenen helemaal niet populair zijn. Slechts 23 van de 128 onderzochte bijenstenen bleken gekoloniseerd te zijn door bijen en van het totale aantal van 2.432 gaten, bleken er slechts 85 gebruikt te zijn, 3,5 procent. 

Daarnaast zijn ook de afmetingen van de gaten in de stenen niet ideaal voor tal van solitaire bijen. De gaten zijn slechts 7 cm diep en bij sommige bijen, zoals Osmia bicornis, verandert de verhouding tussen mannetjes en vrouwtjes in gaten die korter zijn dan 13 cm. De bijen leggen het dichtst bij de uitgang eitjes die mannetjes bevatten, en in te ondiepe gaten krijgen ze zo een overwicht aan mannetjes. 

Het stuk over de bijenstenen in het artikel in Bee World eindigt met de mededeling dat al de onderzoekers die men benaderd had om hun mening te geven, het erover eens waren dat de stenen in hun huidige vorm een prima tehuis voor spinnen vormden. 

Ook biologieprofessor Dave Goulson van de University of Sussex merkt in The Guardian op dat de gaten niet diep genoeg zijn, maar zegt dat ze waarschijnlijk beter dan niets zijn. 

"Bijenstenen lijken me een afleidingsmaneuver. We maken onszelf iets wijs als we denken dat het hebben van een dergelijke steen in elk huis een daadwerkelijk verschil zal maken voor de biodiversiteit. Er is veel doortastender actie nodig en deze bakstenen kunnen gemakkelijk gebruikt worden voor 'groenwassing' door projectontwikkelaars", zo voegde hij er echter ook aan toe. 

Raadslid Nemeth krijgt het laatste woord in The Guardian: "Het zal nog enkele jaren duren voor vastgesteld wordt hoe effectief de bijenstenen zijn, maar het doet goed te weten dat er studies zullen gebeuren. Wat echter vaststaat, is dat doorgaan met het statusquo van het negeren van de natuur in veel nieuwbouweigendommen, een biodiversiteitsramp van de hoogste orde is." 

Meest gelezen