Boeddhistisch monnik, spiritueel leider, vredesactivist, dichter, kalligraaf: de Vietnamees Thich Nhat Hanh was klein van stuk, maar groot van invloed over de hele wereld met zijn vele lezingen en boeken. Hij maakte het boeddhisme toegankelijk voor het westen, met praktisch levensadvies en maatschappelijk engagement en lag aan de basis van de opmars van mindfulness in het westen.  Thich Nhat Hanh is overleden in Vietnam. Hij is 95 jaar geworden.

Thich Nhat Hanh ging als zestienjarige het klooster in om zenboeddhistisch monnik te worden.  Tijdens de Vietnamoorlog organiseerde hij enerzijds hulpacties in eigen land, maar reisde hij ook naar de VS en Europa om voor een wapenstilstand en voor vredesonderhandelingen te ijveren. “Ik ben van het midden,” zei hij, toen men hem vroeg of hij Noord- of Zuid-Vietnamees was.

Tijdens de vredesgesprekken in Parijs leidde Thich Nhat Hanh de boeddhistische delegatie. Maar daardoor mocht hij niet meer terug naar zijn vaderland. Martin Luther King nomineerde hem voor de Nobelprijs voor de Vrede. Die kreeg hij nooit, maar veel andere internationale onderscheidingen wel. 

De dalai lama, de bekende spirituele leider van het Tibetaanse boeddhisme, zegt dat Thich Nhat Hanh veel betekend heeft:  

“Wie het huidige moment intens beleeft, kan zich overal thuis voelen,” schreef Thich Nhat Hanh. Hij zou dat in de praktijk brengen, als balling die bijna een halve eeuw in Frankrijk woonde. In 1982 stichtte hij in de Dordogne “Plum village”, een kloostergemeenschap waar lekenbeoefenaars tot op vandaag terecht kunnen voor meerdaagse retraites of een langdurig verblijf.  In 2014 kreeg hij een ernstige hersenbloeding en eind 2018 keerde hij terug naar zijn thuistempel in Vietnam, om daar te sterven.

Thich Nhat Hanh had en heeft invloed over de hele wereld. Hij schreef meer dan 100 boeken in een heel toegankelijke stijl. De miljoenen exemplaren vinden de weg naar alle continenten en vele duizenden mensen volgen lezingen of gaan op retraite in een van zijn centra.

Het was Thich Nhat Hanh die de term "mindfulness" muntte. De Amerikaanse wetenschapper Jon Kabat-Zinn ontwikkelde een programma van boeddhistische inzichten en westerse therapie en zo raakte mindfulness wereldwijd verspreid, bij ons onder meer door Edel Maex of David Dewulf.

Thich Nhat Hanh leeft voort in vele filmopnames, waarin hij zogenaamde dharmatalks, boeddhistische lezingen, geeft over uiteenlopende onderwerpen. Allemaal te vinden op YouTube. En dan zijn er nog zijn ruim honderd boeken, stuk voor stuk bestsellers in een eenvoudige taal, bijvoorbeeld "Iedere stap is vrede". 

Hij was ook kind aan huis bij enkele prominenten, zoals de Amerikaanse talkshowpresentatrice Oprah Winfrey.  

Lees verder onder het interview:

Enkele jaren geleden is ook een documentaire gemaakt over de gemeenschap van Thich Nhat Hanh, “Walk with me”, met de stem van Benedict Cumberbatch.  

Lees verder onder de trailer:

“Thây” noemen zijn volgelingen Thich Nhat Hanh, “meester” of “leraar”. In de praktijkruimte van mindfulnesstrainer Marleen Van den Bosch is hij present, met een foto in de boekenkast en kalligrafieën aan de muur. Marleen is maatschappelijk werker en psychotherapeute en kwam tijdens haar opleiding in contact met Thich Nhat Hanh. “Ik wilde dat een plek geven in mijn leven en dat is steeds meer toegenomen.”

Karin Coolsaet is al 30 jaar IT’er en was altijd sterk geëngageerd in de kerk en in de buurt. In 2013 begon ze te mediteren, waarbij ze al snel Thich Nhat Hanh tegenkwam. Het eerste boek dat Karin las was “Boeddha leeft, Christus leeft” waarin hij parallellen tussen beide levensbeschouwingen legt. “Ik kan alleen maar constateren dat de essentie dezelfde is, enkel de verpakking en de rituelen zijn anders,” vindt Karin. Thich Nhat Hanh stichtte een eigen traditie, maar stond wijd open voor andere visies. “Hij was geen goeroe," benadrukt Marleen. 

Het is geen toeval dat Thich Nhat Hanh naar Vietnam is teruggekeerd op het eind van zijn leven, denkt Marleen. “Hij was een boeddhist, maar zei tegen zijn volgelingen altijd: blijf dicht bij je roots. Als katholicisme je insteek is, blijf daarbij. En dat heeft hij zelf gedaan door naar zijn eigen tempel terug te keren.” 

Marleen Van den Bosch en Karin Coolsaet maken deel uit van de "Orde van Interzijn", een internationale gemeenschap van monniken, nonnen, lekenbroeders en -zusters die zich engageren om meditatiegroepen in de traditie van Thich Nhat Hanh uit te bouwen en retraites te organiseren.   

Karin: “Ik probeer alle dingen met zoveel mogelijk aandacht te doen. ’s Ochtends start ik met een kwartier of een half uur in stilte, en vandaaruit begin ik de dag. Het gaat over aandachtig spreken en luisteren, maar ook over de kleine dingen als koffiezetten en tandenpoetsen. En met aandacht aanwezig zijn bij het lijden van andere mensen. Kijken of ik daar iets kan betekenen. Want dat is het grote doel : het lijden van de wereld verlichten.

Marleen heeft het over een boeddhistisch geïnspireerde ethiek, die teruggaat op vijf eeuwenoude geloftes die Thich Nhat Hanh vertaalde in vijf aandachtsoefeningen: eerbied voor het leven, werkelijk geluk, ware liefde, liefdevol spreken en aandachtig luisteren, heling en voeding. Ze zijn niet bedoeld als strenge regels maar als een gids op het pad en als concrete tools om "mindful" te leven, in verbinding met anderen.

Karin hecht veel waarde aan de stilte in de meditatie. “Ik heb in die stilte de essentie teruggevonden en dat gebeurt “in laagjes”. Meditatie begint met ontspannen en tot rust komen, maar naarmate je er bedrevener in bent, kom je terecht in een ander soort rust: het werkelijk aanvoelen van een eenheid. Op het eerste gezicht ben ik een afzonderlijk persoontje, maar alles wat ik doe, heeft invloed op alles. Dat bewustzijn heeft mij een ander gevoel van verantwoordelijkheid gegeven. Ik ben minder vlees gaan eten, ik spreek en luister met meer liefde en mildheid. Ik moet niet meer per se een mening hebben over alles, waar ik vroeger altijd op de eerste rij stond.  Ik merk in mijn gezin dat er  minder wrijving is. Meer rust en meer verbondenheid.”  

Ook Marleen getuigt van een groeiende verdieping. “In het begin dacht ik: dit is zo simpel! "Ik adem in, ik adem uit", ja, dat doe ik al lang! Geleidelijk aan ben ik me meer bewust geworden van wat ik doe op het moment dat ik het doe. En bij uitbreiding heeft dat invloed over hoe ik denk over leven en dood. Hoe ik een voortzetting ben, geen afgescheiden ikje, maar geconnecteerd met alles en iedereen. En hoe ik, als ik sterf, niet stop.” 

“Ik kijk naar mezelf en naar anderen met veel meer compassie en mildheid. De innerlijke criticus – “ik doe het niet goed” – is er nog, maar is veel rustiger. Ik ervaar mildheid ook naar anderen toe, zelfs na  verkiezingsuitslagen die me zorgen baren… En dan ga ik zelf na hoe ik kan zorgen dat wat ik teweegbreng de goede kant uitgaat.”

“Lijden heeft een andere plaats in mijn leven gekregen. Vroeger was dat iets dat vermeden of bestreden moest worden; intussen zie ik het als een deel van ons leven, het is deel van onze menselijke conditie, het is geen “foutje van het systeem”. Ik heb geleerd om daar vrede mee te hebben, wat niet hetzelfde is als het leuk vinden!” 

Ook het vredesengagement van Thich Nhat Hanh strekt tot navolging. “Thây leert ons: alles begint tussen uw twee oren, het goede en het slechte. Het begint bij een emotie, waar je iets bij denkt, waar je iets mee doet, daden die gedrag worden, gedrag dat cultuur wordt… Vrede begint bij jezelf en bij alles wat je doet. Elke stap is vrede, zegt Thich Nhat Hanh, bij elk dingetje dat je doet kan je je afvragen: wordt hier iemand beter van of gaat iemand eronder lijden? Als iedereen dat zou doen, zou de wereld er heel mooi uitzien,” lacht Karin. 

Marleen citeert Thich Nhat Hanh: “Peace in yourself, peace in the world. Het is zeker niet de bedoeling dat we op ons kussen blijven zitten. Je gaat altijd de wereld in, zeker wij leken. Maar wel op zo’n manier dat je zelf geen strijd veroorzaakt. Kun je werkelijk geweldloze actie voeren? Je kunt ook manifesteren met veel poeha… dan ben je toch niet echt geweldloos. Het vergt veel oefening. Ik val ook nog snel in polariserend denken. Tegelijk vind ik niet dat we alles moeten accepteren, wat wel eens gezegd wordt van boeddhisten. Berusten is het niet, het blijft een erkennen wat er is, en dan kijken hoe ik er zo wijs mogelijk mee kan omgaan.”   

Er is natuurlijk wel een verschil in gradatie tussen de westerse achtwekentraining mindfulness en de boeddhistische leer. “Maar mindfulness is de baseline. Zonder mindfulness is inzicht niet mogelijk.” 

Westerse artsen hebben de vertaalslag gemaakt van oost naar west, en dat is vruchtbaar gebleken. Mindfulnesstrainingen schoten als paddenstoelen uit de grond, met af en toe ook best wel wat kaf tussen het koren.  “Het heeft te maken met het besef dat we al heel lang bezig zijn met voor ons lichaam te zorgen, maar niet voor onze geest,” merkt Marleen Van den Bosch op. “Ik hoop dat er een toenemend inzicht is dat we dat moeten doen. Zonder wierook en zweverigheid. De zorg voor onze “mind” is even belangrijk als sporten.”

Karin Coolsaet beaamt:  “Als je kijkt naar het aantal depressies en psychische problemen, dan is mindfulness een heel belangrijke tool geworden in de behandeling. Het is een goede zaak voor de wereld dat dit bekend en toepasbaar is in onze seculiere wereld.”

Beide vrouwen beoefenen de leer individueel en in groep, met allerlei vormen van stilte-, zit, loop- en zelfs eetmeditatie. Geregeld zijn er “dagen van aandacht” om de beoefening te verdiepen.  Ook retraites in "Plum Village" of in andere centra zijn “heerlijk voedend”, vindt Marleen: “Het is letterlijk je terugtrekken en meer tijd hebben om de beoefening te beleven.”

Het contact met Thich Nhat Hanh zelf was heel bijzonder en eenvoudig, vertelt Marleen. “Het is zo simpel maar tegelijk niet eenvoudig wat hij zegt. Toen ik hem zo vooraan zag zitten en hoorde spreken was dat extra overtuigend. Er was er een soort van hart-tot-hart-overdracht.”  

“Zijn nalatenschap is gigantisch. Hij leeft voort in alle mensen die hem volgen en dat is het belangrijkste,” benadrukt Karin.

Het Nobelprijscomité heeft hem over het hoofd gezien, maar voor Marleen hoort Thich Nhat Hanh bij de groten der aarde. “Hoe een klein manneke zoveel aan de wereld heeft gegeven, dat is heel bijzonder.” En Karin besluit: “Het is ongelooflijk hoe hij met zijn oosterse roots de westerse mens in zijn christelijke, kapitalistische natuur in het hart heeft geraakt. Dat levenswerk zal blijven duren.”  

Luister hier naar een radiomontage met Marleen Van den Bosch, Karin Coolsaet en Thich Nhat Hanh: