Rob Engelaar

"De Mol legt verantwoordelijkheid bij vrouwen": waarom is victim blaming zo hardnekkig? En wat kunnen we ertegen doen?

Experts zijn het erover eens: bij seksueel grensoverschrijdend gedrag ligt de verantwoordelijkheid nooit bij de slachtoffers. Toch blijft victim blaming een hardnekkig probleem. VRT NWS sprak naar aanleiding van de reactie van John de Mol op de reportage over wanpraktijken bij "The voice of Holland" met enkele experten over de verstrekkende gevolgen die het kan hebben op slachtoffers.

Wat is victim blaming?

"Bij victim blaming wordt de schuld van bepaalde feiten in de schoenen van het slachtoffer geschoven. Het fenomeen komt vaak terug bij grensoverschrijdend gedrag", vertelt Annelies D'Espallier, ombudsvrouw gender bij de Vlaamse overheid.

Klassieke voorbeelden zijn uitspraken als: "Het slachtoffer had maar nee moeten zeggen" of "ze was nogal uitdagend gekleed". "Victim blaming zorgt ervoor dat slachtoffers stil blijven en het is een eenvoudige manier om de verantwoordelijkheid voor bepaalde feiten deels bij het slachtoffer te leggen", aldus D'Espallier. "Op die manier minimaliseert men de feiten, zowel voor zichzelf als voor de omgeving."

Niet alleen de spraakmakende reportage van Boos over seksueel grensoverschrijdend gedrag bij "The Voice of Holland" zorgt voor heel wat verontwaardige reacties, ook de reactie van mediamagnaat John de Mol zorgt voor heel wat ophef. Vooral het moment in de reportage waarin de Mol vrouwen oproept "om sneller aan de alarmbel te trekken wanneer ze worden lastiggevallen", leidt tot heel wat verbijstering. 

In een paginagrote krantenadvertentie bekritiseren meerdere vrouwen uit De Mols mediabedrijf Talpa hun eigen baas voor zijn reactie op het schandaal rond seksueel grensoverschrijdend gedrag bij "The voice of Holland". "Beste John, het ligt niet aan de vrouwen", schrijven ze kort, maar krachtig.

Zangeres Stien den Hollander, die Nederland zal vertegenwoordigen op het Eurovisiesongfestival in 2022, laat van zich horen op Twitter:

"Je begrijpt er helemaal niks van", schrijft zangeres Do op Instagram:

Ondertussen heeft John de Mol gereageerd op de ophef die ontstaan is. "Ik heb volledig onbedoeld de indruk gewekt de schuld bij de vrouwen neer te leggen." Hij zegt dat hij ondertussen gaan praten is met de vrouwen in zijn bedrijf en belooft iets aan de bedrijfscultuur te veranderen. Lees zijn volledige reactie hier.

De omgekeerde wereld

Ook experten veroordelen de reactie van De Mol. “Zo'n uitspraak is echt onvoorstelbaar", zegt Wim Van De Voorde van hulplijn 1712. "Hij legt de verantwoordelijkheid bij de vrouwen, dat is de omgekeerde wereld. 

"De verantwoordelijkheid ligt ten eerste bij de daders, en ten tweede bij de organisatie, die er alles aan moet doen om een veilig klimaat te creëren voor medewerkers en kandidaten."

Annelies D'Espallier, ombudsvrouw gender bij de Vlaamse Overheid wijst op het gevaar van de uitspraak van De Mol: "Slachtoffers maken enkel melding van grensoverschrijdend gedrag als er ook correct op gereageerd wordt", verduidelijkt ze. "Het slachtoffer draagt namelijk de gevolgen van een melding, dus die zal dat ook enkel doen in een veilige omgeving. Zo'n quote brengt dus weinig zoden aan de dijk."

Hij legt de verantwoordelijkheid bij de vrouwen, dat is de omgekeerde wereld
Wim Van de Voorde, hulplijn 1712

Ines Keygnaert, professor seksueel geweld aan de universiteit van Gent, sluit zich volledig aan bij de kritiek: "Elk bedrijf zou een degelijk beleid moeten voeren rond grensoverschrijdend gedrag en moet daar al zeker niet mee wachten tot er klachten binnen komen. Het is niet de verantwoordelijkheid van het slachtoffer om aan de alarmbel te trekken, die moet in de eerste plaats zorg en ondersteuning krijgen."

"Slachtoffers willen ook zekerheid hebben dat melding maken van bepaalde feiten iets oplevert", gaat Keygnaert verder. "Er heerst sowieso een bepaalde schaamte bij slachtoffers en als zij niet inzien waarom ze melding zouden moeten doen, zal dat ook niet gebeuren." Het is volgens Keygnaert dan ook makkelijke uitvlucht als werkgever om te zeggen: "Als ik het niet weet, kan ik er niks aan doen."

Wolfram Burner - Attribution-NonCommercial 2.0 Generic (CC BY-NC 2.0)

Waarom doen mensen aan victim blaming?

Professor Inez Keygnaert ziet daarvoor twee redenen:

  • De theorie van het ideale slachtoffer:
    Deze theorie werd in de jaren 80 ontwikkeld in de Verenigde Staten om politie-agenten te helpen slachtoffers te identificeren: Een jonge vrouw, die op een plaats was waar ze mocht zijn en die zich gedroeg zoals van haar verwacht werd, wordt overvallen door een stoere onbekende man.
    Dat beeld speelt nog steeds mee in ons denken: wie niet aan dat plaatje voldoet, is geen écht slachtoffer en moet zelf iets verkeerd gedaan hebben.
  • Mensen willen zich distantiëren van het slachtoffer
    Als je zelf te veel lijkt op het slachtoffer impliceert dat ook dat je zelf slachtoffer had kunnen zijn. Je kan dezelfde hobby's, vrienden, gewoontes hebben als het slachtoffer, maar door een fout te zoeken in het gedrag van de ander, maak je een onderscheid met jezelf. Het had jou dus niet kunnen overkomen, want het slachtoffer was zelf ook deels in fout.

Wat kunnen we eraan doen?

  • "Er is meer nood aan sensibilisering en de media kan daar een belangrijke rol in spelen", zegt Keygnaert . "Zij moeten correct berichten en zeker niet zelf aan victim blaming doen. Ze kunnen ook de mythe van het ideale slachtoffer de wereld uithelpen, door duidelijk te tonen dat iedereen zowel slachtoffer als dader zou kunnen zijn, ongeacht geslacht, leeftijd of seksuele oriëntatie. "

"Mediabedrijven moeten de verantwoordelijkheid nemen om ervoor te zorgen dat grensoverschrijdend gedrag geen plaats heeft in onze mediasector", zegt Vlaams minister van Media, Benjamin Dalle (CD&V) in "Het journaal":

Videospeler inladen...
  • Ook bij de opvoeding en in het onderwijs moet men meer aandacht besteden aan relatievorming, grenzen aangeven en grenzen aanvaarden, vindt Keygnaert. "Er wordt soms de nadruk gelegd op die grenzen aangeven, maar dat schuift de verantwoordelijkheid opnieuw door naar het slachtoffer. Ook grenzen leren aanvaarden is dus ontzettend belangrijk."
  • "We moeten ook leren hoe we beter kunnen reageren, wanneer iemand ons iets vertelt. Heel wat mensen voelen zich bij zo'n gesprek onwennig en zeggen soms iets zonder dat ze zelf beseffen welke impact dat kan hebben."

Op de website www.seksueelgeweld.be staat een gids met tips voor hoe je zo'n gesprek kan voeren.

Slechts vijf procent dient een klacht in bij de politie

Uit grootschalig onderzoek van de universiteiten van Gent en Luik in samenwerking met het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie blijkt dat slechts vijf procent van mensen die geconfronteerd worden met feiten van grensoverschrijdend gedrag daarover aangifte doet bij de politie.

"Wie een klacht neerlegt, doet dat vaak om ervoor te zorgen dat het geweld stopt en dat het niemand anders nog zou overkomen, maar dat is vaak niet de eerste bekommernis van een slachtoffer", zegt Keygnaert. "Op dat moment heeft die persoon vooral nood aan een goed netwerk en ondersteuning. Eens die eerste zorgen goed zitten, weten we dat de klacht ook wel zal volgen."

"Helaas gebeurt het nog te vaak dat slachtoffers bij de eerste keer dat ze het onderwerp aanhalen te maken krijgen met victim blaming en dan gaan ze er ook niet meer verder over praten en al zeker geen klacht indienen. Een simpele opmerking als die van John de Mol kan er dus al voor zorgen dat slachtoffers de mond houden."

Meest gelezen