Zowat de hele internationale gemeenschap zat gisteren op het puntje van haar stoel toen Vladimir Poetin aan zijn speech begon. “Zijn stem galmde als het ware door de straten van Kiev”, schetst journalist Tom Van de Weghe, die ter plaatse is. Het werd inhoudelijk een toespraak die kon tellen, met de erkenning van de onafhankelijk verklaarde Oekraïense provincies Donetsk en Loegansk en een verwijtende vinger naar zowel Oekraïne als het Westen.

Maar los van de harde woorden, viel heel wat mensen nog iets anders op aan Poetins betoog. “Hij lijkt zo kwaad, zeker in vergelijking met andere voordrachten.” Klopt, bevestigen experten. “Inhoudelijk toonde Poetin één grote gebalde vuist in de richting van het Westen. Emotioneel zit de spanning hem zo hoog dat zijn lichaam het van hem overneemt. Hij kan zich minder goed bedwingen.”

“Deze toespraak was in allerlei opzichten opmerkelijk”, vindt Rusland-kenner Ria Laenen (KU Leuven). “Poetin bracht een bijzonder langdradige speech, maar wel eentje waarin hij het bestaansrecht van Oekraïne als onafhankelijke en soevereine staat ontkracht. Daarbovenop kwam telkens weer een beschuldigende vinger naar het Westen. Op zich niks nieuws, maar gisteren vertolkte hij het op wel heel assertieve, bijna agressieve manier.”

Van de stoïcijnse houding die Poetin doorgaans aanneemt, was gisteren inderdaad weinig te merken. VRT-journalist Jan Balliauw zag een emotionele en kwade Russische regeringsleider. “Iemand die de Maidanrevolutie in 2014 nooit heeft verwerkt en dat nu wil rechtzetten.” Ook volgens Laenen was hij niet in zijn gewone doen. “Hij zuchtte vaak en we zagen veel frustratie naar boven komen. Wat dat betekent? Ik kan helaas niet in zijn hoofd kijken.”

Ook lichaamstaalexperte Dana Ketels van de Impact Academy kan naar eigen zeggen geen gedachten lezen, maar gedrag analyseren doet ze wel. “Op een wetenschappelijke manier breng ik iemands non-verbale repertoire in kaart”, benadrukt Ketels. “Ik kijk naar de bewegingen van armen, benen en het gezicht. Die zeggen namelijk veel over de persoon in kwestie.”

Poetin in zijn sas, dat staat gelijk aan een onverstoorbare houding die liefst zo min mogelijk prijsgeeft. “Poetin laat niet graag in zijn kaarten kijken, en je merkt doorgaans dan ook niet veel beweging in zijn gezicht. Hij valt daarmee onder de gedragsstrategie die we “aanpassen” noemen. Dat betekent niet dat hij zich aanpast aan een ander, wel dat hij liever de nodige tijd krijgt om na te denken over een situatie en over de manier waarop hij daarop kan reageren. Hij kan dan handelen volgens plan, er is ruimte voor zijn eigen tempo.” Fysiek uit zich dat in geloken ogen en weinig mimiek in het gezicht.

De drie andere gedragsstrategieën zijn “handelen”, “analyseren” en “toenaderen”. “Van dat laatste heeft Poetin geen kaas gegeten”, lacht Ketels. “Tijdens de toespraak schippert hij vooral tussen handelen en analyseren.” 

“Handelen” drukt zich uit in de bovenste oogleden en wenkbrauwen die omhoog schieten. “Iets wat je hem in zijn speech gretig ziet doen, en wat duidt op iemand die recht op zijn doel afgaat, maar ook ongeduldig is en de neiging heeft om over grenzen heen te gaan.” “Analyseren” uit zich dan weer in aangespannen onderste oogleden en fronsen. “Kenmerken die doen uitschijnen dat hij kwaad is – en dat is hij waarschijnlijk ook, dat zie je aan zijn duidelijk overdreven articulatie, maar ze staan eveneens voor analytisch denken, het overzicht bewaren en structuur. Aan het vele gefrons te zien, zit hij duidelijk in een strategische modus.”

Ook de bewegingen van Poetins handen verraden een en ander. “Beweegt hij met zijn rechterhand, dan spreekt hij vanuit kracht en ratio. Meteen de reden waarom de ene wereldleider die de andere wereldleider over de vloer krijgt, aan de rechterkant daarvan staat. Dat is puur machtsvertoon. Linkse bewegingen staan dan weer voor emoties. Poetin wisselt geregeld af. Zijn vingers kan hij moeilijk stilhouden, dat legt ongeduld bloot. Ook zijn duimen laat hij regelmatig zien, wat met ego te maken heeft. Iemand die veel met zijn duimen bezig is, heeft zelfvertrouwen.”

Dat Poetin schakelt tussen zowel aanpassen, handelen als analyseren, maakt hem volgens Ketels onvoorspelbaar. “Doordat hij weet hoe te schakelen, weet hij bovendien hoe hij mensen moet bespelen.”

Al lijkt de regeringsleider momenteel zijn lichaam niet volledig onder controle te hebben. “Hij bevochtigt regelmatig zijn lippen en zucht vaak: spanningssignalen die aantonen dat hij onder druk staat. Van stress krijg je een droge mond, zuchten is een manier om spanning los te laten. Hij heeft niet de tijd die hij graag neemt om na te denken en om zijn koele houding te bewaren. Zijn lichaam neemt het over.”