De serie "Twee zomers" vertelt het verhaal van een groep boezemvrienden, die 30 jaar na een week vakantie met een tragische afloop samenkomen in een villa om de 50e verjaardag van Romée, een van de vriendinnen, te vieren.

In de vierde aflevering die vanavond op Eén uitgezonden werd, was een minutenlange scène te zien, waarin het personage Sofie slachtoffer wordt van een groepsverkrachting. De mannen uit de vriendengroep worden 30 jaar later gechanteerd met de video-opname die ze er destijds zelf van maakten. 

Die scène en de hele reeks is intussen al veelbesproken omdat "Twee zomers" meteen ook integraal te zien was op VRT NU en door veel mensen op korte tijd uitgekeken werd. 

VRT heeft vanavond vooraf een waarschuwing meegegeven bij aflevering 4, dit was de boodschap: "Wat begon als een leuke zomeravond eindigde in feiten die 30 jaar later nog stevig nazinderen. We willen je waarschuwen dat het een heftige aflevering wordt. Nu, het vervolg van "Twee zomers"."  

Op het einde van het programma werd er ook doorverwezen naar hulplijnen. "De beelden van de groepsverkrachting zijn zeer expliciet en we weten dat dat dingen kan triggeren (losmaken, uitlokken) bij mensen die zelf een verkrachting hebben meegemaakt", zei Wim Van de Voorde van 1712 eerder deze week al op MNM.

Nina Callens is psycholoog-onderzoeker bij de Genderkamer, een onderdeel van de Vlaamse ombudsdienst dat zich ook bezighoudt met klachten over seksueel grensoverschrijdend gedrag. Zij bevestigt dat die doorverwijzing naar hulplijnen heel belangrijk is. "Een trauma bestaat uit twee grote elementen: een gevoel van machteloosheid en het gevoel van fundamenteel alleen te zijn. Hierdoor geeft de VRT aan dat slachtoffers niet alleen staan, het is een boodschap die verbindt." 

Ook de trigger warning vooraf "kan een wereld van verschil maken", zegt Sophie Van Reeth. Zij is coördinator communicatie bij Punt.vzw, een advies- en informatiecentrum over seksueel grensoverschrijdend gedrag. Van Reeth heeft zelf meermaals seksueel grensoverschrijdend gedrag meegemaakt en is de auteur van "Genoeg gezwegen", een boek waarin ze 7 pakkende getuigenissen van seksueel grensoverschrijdend gedrag heeft opgetekend.

"Kleine dingen en details in zo'n serie kunnen mensen terugbrengen naar een traumatische gebeurtenis. Na zo'n waarschuwing kan je beslissen om weg te zappen omdat je het niet aankan of je kan al meteen een klik maken en je mentaal voorbereiden op wat je te zien gaat krijgen." 

Van Reeth zag "Twee zomers" nog niet, maar maakte het wel zelf al mee toen ze in de serie "Bates motel" -onvoorbereid- een grafische verkrachtingsscène te zien kreeg. "Als ik van tevoren had geweten dat dat eraan zat te komen, had ik dat beter een plaats kunnen geven." 

Psycholoog Nina Callens zegt dat niet iedereen die een traumatische ervaring heeft meegemaakt die ook per se zal herbeleven. "Uit sommige cijfers blijkt dat twee derde van de getroffenen na verloop van tijd een soort van spontaan herstel doormaakt. Het slechte nieuws is wel dat één derde van de slachtoffers wel degelijk een zware posttraumatische stress voelt en therapie nodig heeft. Er zijn bepaalde risico-verhogende en risico-verlagende factoren voor posttraumatische stress, onder meer dat slachtoffer en dader elkaar niet kennen of dat mensen meteen na het trauma het gevoel kunnen uitdrukken, zijn risicoverlagende factoren." 

Waar het in "Twee zomers" rond draait, is de tweestrijd tussen slachtoffer en pleger.  Op de benadering daarvan in de reeks is ook al veel kritiek gekomen omdat volgens sommigen vooral het perspectief van de dader aan bod komt en minder dat van het slachtoffer. 

Maar die inkijk in het perspectief van de pleger kan ons ook veel leren, vinden Wim Van de Voorde (van 1712) en Nina Callens (psycholoog Genderkamer). "Je wordt meegenomen in hun gedachtengang. Ze gebruiken veel excuses, er is wegkijkgedrag en ze hebben geen schuldinzicht en dat komt in het leven ook echt voor", legt Van de Voorde uit.

"Zij spreken over een feestje dat uit de hand gelopen is, dat ze een pilletje hadden genomen, dat zij (het personage Sofie) het eigenlijk ook zelf wilde, dat ze er wel zin in had, enzovoort. En dat is eigenlijk gedrag dat we vaak horen van mensen die geweldplegen." 

"De pleger zal ook vaak focussen op het belang van het vergeten terwijl dat voor slachtoffers heel anders is, zij willen niet dat wat zij hebben meegemaakt vergeten wordt en als ze het zelf al zouden willen vergeten dan lukt dat vaak niet", legt Callens uit. "De pleger zal bijvoorbeeld zeggen "het is tijd om het verleden te laten rusten en vooruit te kijken", terwijl de pleger dat uiteraard niet kan beslissen voor het slachtoffer. De kijkers worden hier geconfronteerd met die twee innerlijke werelden."

Tegelijk is het volgens de experts ook een goede zaak dat de mannelijke personages niet worden afgeschilderd als monsters. "Die mensen zijn niet slecht, maar het gedrag dat ze gepleegd hebben valt natuurlijk niet goed te praten", zegt Van de Voorde. 

De reeks kan een opportuniteit bieden om het maatschappelijke debat over seksueel grensoverschrijdend gedrag doorgedreven te blijven voeren, vinden de experts. "Het gaat hier niet over een zogenoemde grijze zone, maar over pikzwart seksueel grensoverschrijdend gedrag dat op geen enkele manier genuanceerd kan worden", zegt Wim Van de Voorde. "Het is niet omdat het volgt op een uit de hand gelopen feestje dat daarom de feiten minder erg zijn."  

Volgens Callens hebben mensen wel vaak de neiging om van dit soort heftige situaties weg te kijken. "Als mens kan je je soms heel moeilijk inbeelden dat een persoon iemand anders zo kwaad zou willen doen. Je kan je echter alleen bewust worden van die traumatische ervaringen als je erkenning biedt aan de slachtoffers, en dat wat zij hebben beleefd ook echt is gebeurd", zegt Callens. 

"Zo'n groepsverkrachting is iets heel pijnlijks, maar het gebeurt ook in de realiteit. Het is belangrijk dat er een bondgenootschap ontstaat tussen het slachtoffer en de kijkers. Als je naar de cijfers kijkt van wie er in ons land allemaal geconfronteerd is met verkrachting (zie bovenaan dit artikel), dan moet je beseffen dat we allemaal wel iemand kennen. Wat er in het maatschappelijke debat duidelijker zou moeten weerklinken is dat wij aan de slachtoffers duidelijk maken dat we weten dat zij bestaan, dat we oog hebben voor het feit dat wat ze meegemaakt hebben pijnlijk is en dat ze er niet alleen voor staan." 

"Familie, partners en vrienden kunnen daarin een rol spelen, maar ook professionele hulp kan nodig zijn. Want wat therapie eigenlijk doet, is het trauma een plaats geven. Belangrijk voor slachtoffers is dat ze zo snel mogelijk na de feiten gepaste hulp krijgen en dat geldt voor elk trauma, niet alleen voor seksueel grensoverschrijdend gedrag." 

De VRT heeft voor de hele reeks van "Twee zomers" gekozen voor een 12 + - waarschuwing. Zowel bij 12+ als bij 16+ gaat de openbare omroep er wel van uit dat de ouders met de jongeren mee kijken. Meer informatie over de leeftijdslabels vind je hier. 

"Aangezien grensoverschrijdend gedrag ook vaak bij minderjarigen voorvalt, is het belangrijk om ook bij jongeren het gesprek over consent (toestemming) op gang te brengen", legt woordvoerder Hans Van Goethem uit. "Oorspronkelijk was er enkel een doorverwijzing naar hulplijnen voorzien bij de meest expliciete aflevering. Dit is intussen uitgebreid naar de hele reeks. Doordat de reeks veel teweegbrengt bij het publiek vinden we het een logische beslissing dat we kijkers die nood hebben aan een gesprek doorverwijzen."

"Als ouder moet je hierover het gesprek aangaan, want dit maakt veel emoties los", zegt psycholoog Nina Callens. "Jongeren kunnen voor een gesprek ook terecht bij de hulplijn Awel." 

Volgens Sophie Van Reeth van Punt.vzw kan deze reeks een gesprek met je kinderen op gang brengen, maar is er meer nodig. "Het is beter om van jongsaf al met je kinderen het gesprek aan te gaan over grenzen, en dan hoeft het zeker niet meteen over het seksuele te gaan. Wat is ok of niet ok, wat voelt fijn of niet fijn? Wanneer je je kind op een familiefeest bijvoorbeeld dwingt om een ​​tante of oom te kussen wanneer het dat duidelijk niet ziet zitten, dan geef je daar zelf eigenlijk al aan dat grenzen verwaarloosd en overschreven kunnen worden. Het zijn die nuances en fijngevoeligheden waar je van jongsaf al op kan focussen."

De makers Tom Lenaerts en Paul Baeten Gronda hebben er zeer bewust voor gekozen om de verkrachtingsscène expliciet in beeld te brengen. "We vonden het wel belangrijk om die zo expliciet te maken om de impact van zo'n gebeurtenis te laten overkomen",  zei Tom Lenaerts in een eerder interview met filmjournalist Lieven Van Gils. 

Toch is niet iedereen blij met die keuze. Volgens Sophie Van Reeth heeft een film zoals "Promising young woman" die over dezelfde thematiek gaat "ook een heel grote impact", hoewel daar de verkrachting nooit in beeld gebracht wordt. Maar tegelijk vindt ze niet dat makers in hun creatieve vrijheid beperkt moeten worden.

Dat het een keuze van de programmamakers is, benadrukt ook Wim Van Loon van 1712. "Er zijn talloze programma's waarin er geweld wordt weergegeven. Ik denk dat het belangrijkste is dat makers en tv-zenders nadenken over wat de impact van de beelden op hun kijkers kan zijn."